Tuổi 15 và 'canh bạc' chọn tổ hợp môn lớp 10

Mỗi mùa tuyển sinh lớp 10, nhiều gia đình lại đứng trước một quyết định khó: con mới 15 tuổi nhưng đã phải chọn tổ hợp môn có thể ảnh hưởng đến đường học tập và xét tuyển đại học sau này.

Gia đình lo con chọn sai. Thầy cô cũng khó xử, vì tư vấn tổ hợp không chỉ là xếp môn học mà là giúp một học sinh 15 tuổi tìm đường phát triển năng lực trong khi chính con đường ấy còn nhiều biến số. Trên danh nghĩa, đó là "định hướng nghề nghiệp". Nhưng trong thực tế, không ít trường hợp lại thành chọn khối thi sớm.

Hướng nghiệp hay hướng thi?

Phân hóa ở THPT là cần thiết. Nhưng phân hóa khác với khóa cửa sớm. Khi học sinh lớp 10 chọn môn rồi kéo dài sang lớp 11, 12; khi tổ hợp môn gắn với thi tốt nghiệp, xét tuyển đại học và tâm lý "chọn sai là mất cơ hội", lựa chọn ấy trở thành quyết định rủi ro cao đối với một đứa trẻ 15 tuổi.

Ở tuổi ấy, phần lớn học sinh chưa có đủ trải nghiệm nghề nghiệp, chưa hiểu sâu năng lực bản thân, càng chưa hình dung rõ thị trường lao động sẽ đổi thay ra sao. Nhiều em chọn theo điểm mạnh tạm thời, theo bạn bè, theo cha mẹ, theo môn đang học thêm hoặc theo "khối thi" quen thuộc. 

Nếu sau một năm thấy không phù hợp, việc đổi tổ hợp thường không dễ: phải chuyển lớp, bù kiến thức, thậm chí hẫng hụt ở những môn đã bỏ. Quyền lựa chọn nếu không đi kèm quyền sửa sai sẽ thành một cái bẫy mềm.

"Hướng nghiệp" vì thế đang bị sức ép thi cử kéo lệch thành "hướng thi". Hướng nghiệp đúng nghĩa phải giúp học sinh hiểu mình, hiểu nghề, hiểu năng lực cần có và được trải nghiệm thế giới việc làm. Nhưng ở nhiều nơi hướng nghiệp còn mỏng, thiếu dữ liệu, thiếu tư vấn chuyên nghiệp. Khi hướng nghiệp không đủ thật, thi cử sẽ lập tức thế chỗ.

Đáng lo hơn là nguy cơ học lệch được hợp pháp hóa. Một em chọn tổ hợp thiên về khoa học xã hội có thể rời xa vật lý, hóa học, sinh học; một em chọn tổ hợp thiên về tự nhiên có thể yếu dần hiểu biết xã hội, pháp luật, kinh tế, văn hóa và con người.

Trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI), điều này đi ngược nhu cầu nhân lực. Dữ liệu cần đạo đức. Thuật toán cần hiểu biết xã hội. Chính sách công cần năng lực định lượng. Kỹ thuật cần tư duy nhân văn. Giáo dục phổ thông tốt phải giúp học sinh nối các vùng tri thức lại với nhau, chứ không đẩy các em vào những đường ray hẹp quá sớm.

Nếu giáo dục phổ thông tiếp tục bị dẫn dắt bởi hướng thi, học sinh sẽ học hẹp dần, bỏ bê những môn không nằm trong cửa xét tuyển. Khi ấy ai chịu trách nhiệm về nguồn nhân lực chất lượng cao trong một thời đại mà AI và kinh tế số cần những con người biết nối khoa học, công nghệ, xã hội và nhân văn?

Cần một cuộc đánh giá

Trở lại với thực tế trong nước, khi hệ thống chưa sẵn sàng cho sự liên ngành ấy, sức ép không chỉ đổ dồn lên học sinh mà còn đè nặng lên các nhà trường. Học sinh được quyền chọn nhưng trường phải xếp thời khóa biểu theo giáo viên, phòng học, thiết bị, sĩ số và định mức biên chế. 

Trường lớn ở đô thị có thể mở nhiều tổ hợp; trường nhỏ, trường vùng khó, trường thiếu giáo viên tin học, công nghệ, nghệ thuật hoặc giáo viên môn tích hợp sẽ có ít lựa chọn hơn. "Tự chọn" nhiều khi chỉ là chọn trong cái trường xoay xở được.

Đã đến lúc cần một cuộc đánh giá thực chứng, độc lập và công khai về Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa. Không thể chỉ tổng kết bằng số lớp đã triển khai, số giáo viên đã tập huấn, số bản sách đã phát hành. 

Cần trả lời bằng dữ liệu: học sinh lớp 10 thực sự có bao nhiêu lựa chọn; bao nhiêu em muốn đổi tổ hợp và đổi được; môn nào bị bỏ nhiều; trường nào không mở được môn vì thiếu giáo viên; chênh lệch giữa đô thị, nông thôn, miền núi ra sao; mức độ đạt yêu cầu cần đạt thế nào; chi phí học thêm có tăng không; tổ hợp môn ảnh hưởng thế nào đến cơ hội xét tuyển đại học và những tác động có thể đến chất lượng nguồn nhân lực...

Vì thế Quốc hội nên giám sát chuyên đề về việc thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa. Chính phủ cần thành lập hội đồng đánh giá quốc gia có sự tham gia của chuyên gia chương trình, đo lường giáo dục, quản trị nhà trường, giáo viên, phụ huynh và đại diện địa phương. 

Bộ GD-ĐT phải công bố bộ chỉ báo đánh giá, dữ liệu triển khai, báo cáo độc lập và phương án điều chỉnh. Tránh lấy vài mô hình tạm ổn để làm đại diện cho toàn hệ thống.

Việc đánh giá cũng cần công khai theo chuẩn chuyên nghiệp. Xã hội cần được biết phương pháp đánh giá, mẫu khảo sát, dữ liệu chính, phát hiện quan trọng và khuyến nghị điều chỉnh. 

Dữ liệu và những kết quả phân tích chính sách cần công bố đủ để Quốc hội, Chính phủ, địa phương, nhà trường, giáo viên, phụ huynh và giới chuyên môn cùng giám sát. Đánh giá công khai không phải để gây áp lực lên ngành giáo dục mà để chính sách giáo dục không vận hành trong vùng mờ.

Muốn giáo dục trung thực, chính sách giáo dục trước hết phải được dựa trên dữ liệu trung thực. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 chỉ có thể đi đúng hướng khi những điểm vênh, điểm nghẽn và hệ quả ngoài dự kiến được nhìn thẳng, nói thật và điều chỉnh chuyên nghiệp. Phân hóa là cần, nhưng đừng để tuổi 15 phải đặt cược tương lai quá sớm.