51 minutes ago
2
Từ trung tâm tỉnh lỵ Gia Lai, men theo cung đường ven đầm Thị Nại khoảng 15 km về hướng đông bắc, chùa Phật Lồi nằm nép mình bên mép nước mênh mang. Nơi đây đang lưu giữ bức tượng đá được công nhận là bảo vật quốc gia.
Chùa Phật Lồi đang lưu giữ bức tượng thần được công nhận là bảo vật quốc gia
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Bức tượng đá lồi lên từ lòng đất
Theo các bậc cao niên ở làng chài Hải Giang (phường Quy Nhơn Đông, trước đây thuộc TP.Quy Nhơn, tỉnh Bình Định), thuở trước, trong lúc cày ruộng gần bàu nước ngọt dưới chân hòn Mai, một người dân bất ngờ phát hiện một pho tượng đá nằm vùi dưới đất. Khi lớp bùn đất được đào lên, pho tượng dần lộ ra với dáng ngồi uy nghiêm, khiến dân làng tin rằng đó là tượng Phật hiển linh.
Từ câu chuyện ấy, người dân lập một am nhỏ để thờ phụng. Năm 1913, am được tôn tạo thành chùa, lấy tên chùa Linh Sơn, còn dân gian gọi là chùa Phật Lồi với ý nghĩa pho tượng "lồi" lên từ lòng đất.
Trải qua nhiều lần di dời để phục vụ các dự án phát triển ở bán đảo Phương Mai, đến năm 2015 chùa được chuyển về thôn Hội Thành, phường Quy Nhơn Đông (cách làng chài Hải Giang khoảng 20 km). Pho tượng đá linh thiêng cũng được người dân cung kính thỉnh về đây thờ phụng đến nay.
Pho tượng đá được đặt ở ở vị trí trang trọng tại chánh điện của chùa Linh Sơn
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Trong tâm thức cư dân miền biển, pho tượng không đơn thuần là một cổ vật mà còn gắn với nhiều câu chuyện huyền bí truyền từ đời này sang đời khác. Học giả Quách Tấn trong sách Nước non Bình Định từng nhắc đến pho tượng đá xanh lớn bằng người thật, phía sau lưng có khắc những hàng chữ bí ẩn.
Ông viết: "Dưới chân hòn Mai có một bàu nước ngọt khá rộng và một ngôi chùa cổ. Chùa thờ một tượng Phật bằng đá xanh cao lớn bằng hình người. Phía sau lưng tượng có một hàng chữ bùa...".
Theo ghi chép này, pho tượng được cho là từng nằm ngoài đảo Cù Lao Xanh rồi "biến mất" một cách kỳ lạ trước khi xuất hiện ở bán đảo Phương Mai. Người dân Cù Lao Xanh nghe tin liền tìm đến nhận lại tượng nhưng hàng trăm người cùng khiêng vẫn không thể nhấc nổi, cuối cùng đành để lại cho dân địa phương thờ phụng.
12 dòng chữ Champa cổ khắc trên bia ký sau lưng tượng thần Shiva
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Tương truyền, vào những năm xảy ra dịch bệnh, pho tượng thường "đổ mồ hôi". Người dân lấy chu sa thoa lên lưng tượng, in các dòng chữ bí ẩn lên giấy vàng rồi dán vào nhà hoặc đốt lên hòa cùng nước uống để cầu bình an, tránh dịch bệnh.
Sự linh thiêng gắn với pho tượng cũng làm nảy sinh nhiều giai thoại kỳ bí, được người dân lưu truyền qua nhiều thế hệ. Các bậc cao niên kể rằng nhiều năm trước, khi trong vùng rộ lên nạn săn tìm và buôn bán đồ cổ, một nhóm người để ý thấy pho tượng Phật Lồi được thờ trang trọng trong chùa Linh Sơn. Tưởng tượng làm bằng đồng đen quý hiếm, một đêm nhóm này lẻn vào phá khóa chánh điện để trộm mang đi bán.
Người dân lấy chu sa thoa lên lưng tượng, in các dòng chữ bí ẩn lên giấy vàng rồi dán vào nhà để cầu bình an, tránh dịch bệnh
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Thế nhưng, dù nhiều người hợp sức vẫn không thể khiêng nổi pho tượng. Trong cơn tức giận, nhóm trộm dùng búa đập làm phần đầu tượng rời khỏi thân. Đến lúc ấy họ mới phát hiện pho tượng được tạc bằng đá xanh chứ không phải đồng nên bỏ lại rồi tháo chạy trong đêm.
Sáng hôm sau, người dân phát hiện pho tượng nằm lăn bên hông chùa. Sau đó mọi người cùng nhau đưa tượng trở lại chánh điện và dùng xi măng gắn phần đầu bị vỡ để tiếp tục thờ phụng. Đến nay, dấu vết của lần bị đập phá ấy vẫn còn hiện rõ trên pho tượng cổ hàng trăm năm tuổi.
Bức tượng thần trở thành bảo vật quốc gia
Dẫu mang màu sắc huyền thoại dân gian, pho tượng đến nay vẫn được cư dân quanh đầm Thị Nại xem như vị thần bảo hộ cho cuộc sống biển cả. Những ngày rằm, mùng một hay dịp lễ tết, người dân lại tìm về chùa Linh Sơn thắp nhang cầu bình an, mong sóng yên biển lặng.
Đây là tượng thần Shiva bằng đá sa thạch có niên đại khoảng thế kỷ 14 - 15
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Điều đặc biệt là pho tượng mà người dân lâu nay quen gọi là Phật Lồi thực chất không phải tượng Phật. Theo Cục Di sản văn hóa, đây là tượng thần Shiva của văn hóa Champa, được tạc bằng đá sa thạch theo phong cách nghệ thuật Tháp Mẫm, có niên đại khoảng thế kỷ 14 - 15.
Pho tượng cao khoảng 80 cm, nặng gần 500 kg, thể hiện hình ảnh một người đàn ông ngồi trong tư thế kiết già. Tay phải cầm chuỗi tràng hạt đưa ngang ngực, tay trái đặt ngửa trên đầu gối. Gương mặt tượng mang nhiều đặc trưng của nghệ thuật Champa với đôi mắt lim dim, ria mép lớn, râu phủ kín cổ, tai dài đeo khuyên và chiếc mũ hình trụ hai tầng có khắc ký tự Phạn cổ.
Điểm đặc biệt nhất nằm ở mặt sau pho tượng. Tại đây có 12 dòng minh văn Champa được chạm khắc trực tiếp lên đá, từng là bí ẩn đối với giới nghiên cứu suốt thời gian dài. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa Champa, những dòng chữ này mang giá trị lớn về lịch sử, tôn giáo và văn bản học, góp phần lý giải nhiều vấn đề liên quan đến vương quốc Champa trong giai đoạn định đô tại Vijaya từ thế kỷ 14 đến 15.
Chánh điện của chùa Phật Lồi còn nhiều bức tượng phật khác được chế tác bằng gỗ
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Các chuyên gia đánh giá tượng thần Shiva ở chùa Linh Sơn là hiện vật độc bản tại Bình Định (cũ), hiếm thấy trong nghệ thuật điêu khắc Champa bởi sự kết hợp giữa tượng thờ và minh văn phía sau lưng. Đây cũng là đại diện tiêu biểu cho phong cách Yang Mun, giai đoạn cuối cùng của nghệ thuật điêu khắc Champa trước khi vương quốc này suy tàn.
Năm 2018, pho tượng thần Shiva tại chùa Linh Sơn chính thức được công nhận là bảo vật quốc gia.
