Trường Lũy và triết lý 'biên giới mềm' của người xưa

8 hours ago 6

Quảng Cáo
0943778078

Không chỉ mang dấu ấn quân sự, Trường Lũy dài hơn 120 km còn được nhiều nhà nghiên cứu nhìn nhận là không gian kiểm soát, giao thương và kết nối giữa miền xuôi với miền ngược trong nhiều thế kỷ.

Trải dài từ Quảng Ngãi đến Gia Lai, Trường Lũy được xem là một trong những hệ thống thành lũy đất - đá có quy mô lớn ở Đông Nam Á. Công trình uốn lượn theo triền núi, băng qua sông suối, men theo các sườn đồi dọc dãy Trường Sơn. Sau hàng trăm năm, nhiều đoạn chỉ còn là bờ đất phủ kín cỏ dại, trong khi những đoạn khác vẫn giữ được các lớp đá xếp chồng khá nguyên vẹn.

Tuy nhiên, giá trị của tuyến lũy không chỉ nằm ở quy mô và kỹ thuật xây dựng. Theo nhiều nghiên cứu, công trình còn gắn với việc kiểm soát giao thông, hoạt động trao đổi hàng hóa và quản lý không gian giữa miền xuôi với miền ngược trong nhiều thế kỷ, mở ra cách nhìn rộng hơn về vai trò của hệ thống thành lũy này trong lịch sử.

Không chỉ là một tuyến phòng thủ

Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy Trường Lũy được hình thành từ thời các chúa Nguyễn và tiếp tục được củng cố dưới triều Nguyễn. Đại Nam thực lục ghi nhận năm 1819, triều đình giao Lê Văn Duyệt chỉ đạo tổ chức phòng thủ, đồng thời tiếp tục xây dựng, gia cố tuyến lũy.

Kết quả nghiên cứu của Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ cho thấy toàn tuyến công trình dài hơn 120 km, kéo dài từ Quảng Ngãi đến Gia Lai. Riêng đoạn thuộc tỉnh Gia Lai hiện dài khoảng 14,4 km và vẫn còn lưu giữ nhiều dấu tích.

Ở góc độ nghiên cứu, TS Nguyễn Khánh Trung Kiên, Phó viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ, cho rằng nếu chỉ xem Trường Lũy là một công trình quân sự thì chưa phản ánh đầy đủ giá trị của di sản. Ông cho rằng đây là một di sản phức hợp, hội tụ các giá trị về lịch sử, quân sự, kinh tế, văn hóa và dân tộc học. "Nghiên cứu Trường Lũy không chỉ góp phần làm rõ quá trình mở cõi của người Việt mà còn cho thấy cách các cộng đồng cư dân cùng sinh sống, giao lưu và quản lý một không gian chung trong lịch sử", TS Kiên nhận định.

Một trong những cách tiếp cận được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng khi lý giải vai trò của Trường Lũy là khái niệm "biên giới mềm". Khác với những công trình được xây dựng nhằm chia cắt hoàn toàn không gian, hệ thống thành lũy được cho là vừa thực hiện chức năng kiểm soát, vừa tạo điều kiện cho hoạt động giao thương và giao lưu văn hóa giữa cư dân miền núi với vùng đồng bằng ven biển.

Trước khi tuyến lũy được xây dựng, khu vực miền núi Quảng Ngãi và Gia Lai đã tồn tại các đơn vị hành chính đặc biệt gọi là "nguồn", nơi vừa thực hiện chức năng quản lý, vừa là đầu mối trao đổi hàng hóa giữa vùng cao và miền xuôi.

Các nhà nghiên cứu cho rằng khi Trường Lũy được hình thành, hoạt động giao thương vẫn tiếp tục diễn ra dưới sự quản lý của nhà nước. Điều này phần nào lý giải sự tồn tại của tuyến đường thượng đạo bắc - nam chạy dọc theo khu vực trong nhiều thế kỷ.

Theo cách nhìn này, Trường Lũy không chỉ là một tuyến phòng thủ mà còn là không gian kiểm soát và điều phối các hoạt động kinh tế - xã hội ở vùng giáp ranh.

Còn nhiều giá trị cần tiếp tục nghiên cứu

Khảo sát thực địa cho thấy Trường Lũy được xây dựng ở độ cao khoảng 400 - 800 m so với mực nước biển. Thay vì chạy theo đường thẳng, tuyến lũy tận dụng tối đa địa hình tự nhiên, men theo sông, vượt khe suối hoặc ôm các sườn đồi. Vật liệu xây dựng cũng thay đổi theo từng khu vực. Nơi có nguồn đá phong phú, lũy được xếp hoàn toàn bằng đá; ở những nơi chủ yếu là đất, người xưa đắp đất rồi gia cố bằng đá để tăng độ bền.

Mặt lũy rộng khoảng 1 - 2 m, chân rộng 3 - 6 m, cao từ 1 - 3 m. Dọc tuyến còn ghi nhận hệ thống đồn, bảo bố trí cách nhau khoảng 500 m - 1 km tại các vị trí trọng yếu. Theo các tư liệu lịch sử, toàn tuyến từng có khoảng 115 đồn, bảo; riêng đoạn thuộc địa bàn Gia Lai có gần 20 vị trí.

Theo TS Đinh Bá Hòa, nguyên Giám đốc Bảo tàng Bình Định (nay là Bảo tàng Gia Lai), giá trị của Trường Lũy không chỉ nằm ở chiều dài mà còn ở khả năng thích ứng với địa hình. "Đây được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những hệ thống thành lũy bằng đất và đá có quy mô lớn ở Đông Nam Á. Việc tổ chức xây dựng trên địa hình đồi núi liên tục cho thấy trình độ tổ chức đáng chú ý của người xưa", ông Hòa nhận xét.

Trải qua hàng trăm năm, nhiều đoạn Trường Lũy vẫn còn được bảo tồn, song cũng có không ít vị trí chịu tác động của quá trình mở đường, trồng rừng, khai thác đất và mở rộng khu dân cư. Trong khi đoạn lũy thuộc Quảng Ngãi đã được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 2011, đoạn thuộc Gia Lai hiện vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu và đánh giá để phục vụ công tác bảo tồn.