Trẻ em địu hoa chờ khách chụp ảnh, cho tiền ở Hà Giang

Tuyên QuangTại các điểm du lịch nổi tiếng như dốc Thẩm Mã, Nhà của Pao, nhiều bé gái 10-12 tuổi lưng đeo gùi hoa lớn, chờ du khách chụp ảnh, cho tiền từ sáng tới chiều.

Tại con dốc Thẩm Mã nổi tiếng của xã Phố Bảng, hình ảnh những đứa trẻ 8-10 tuổi đeo gùi hoa cải vàng rực, nặng hơn 10 kg, xếp thành hàng ngang bên bậc đá chờ khách du lịch, đã trở nên quen thuộc.

Giữa trưa nắng, các em trở thành "mẫu ảnh" hoặc thợ tết tóc cho các đoàn khách ghé thăm. Sau mỗi lượt chụp hình nhanh chóng, du khách thường gửi lại cho bọn trẻ từ 10.000 đến 50.000 đồng như một cách cảm ơn và bày tỏ tình thương, trước khi rời đi.

Du khách cho tiền trẻ em sau khi được tết tóc ở dốc Thẩm Mã vào tháng 3. Ảnh: Hoàng Giang

Câu chuyện trẻ em ở dốc Thẩm Mã không phải duy nhất. Tại các điểm khác như phim trường "Nhà của Pao" (xã Sà Phìn) hay dinh thự họ Vương, bọn trẻ cũng địu hoa từ sáng sớm chờ khách đến chụp hình và nhận lại 10.000 đồng tiền "cảm ơn", đôi khi là bánh kẹo.

"Khi ông mặt trời thức dậy, mẹ lên rẫy, em đến trường", Dua, bé gái 9 tuổi, cất tiếng hát khi thấy du khách đi qua, đứa nhỏ bên cạnh cũng hát theo, tạo nên dàn đồng ca giữa núi rừng.

Cô bé nói đó là cách chúng chơi đùa và thu hút sự chú ý từ du khách. Trên gùi hoa có ghi dòng chữ "chụp ảnh gùi hoa 10.000 đồng/người". Tuy nhiên, trẻ em ở dốc Thẩm Mã hay nhà của Pao đều không xin tiền du khách, kể cả khi được hỏi cần trả bao nhiêu, các em luôn nói "cho bao nhiêu lấy bao nhiêu ạ".

Mỗi em nhỏ có thể kiếm được khoảng 300.000 đồng mỗi ngày nếu vào mùa cao điểm du lịch. Dua kể cứ sáng thứ Bảy và Chủ Nhật được nghỉ học, mẹ lại chở em tới phim trường nhà của Pao, xẩm tối mới đón về. Trước khi đi, em lên nương hái hoa cải, chất đầy trong gùi mang theo để chờ khách chụp ảnh.

Dua chưa bao giờ xin tiền khách và số tiền kiếm được sẽ đưa hết cho mẹ.

Những đứa trẻ ca hát bên ngoài điểm du lịch Nhà của Pao. Ảnh: Hoàng Giang

"Bọn trẻ thật đáng yêu, tôi mang khá nhiều bánh kẹo cho chúng và đưa mỗi em 20.000 đồng", Hoài An, du khách Hà Nội, nói và cho biết số tiền nhỏ nên không lưu tâm. Đó cũng là quan điểm chung của nhiều du khách khi mặc định ''cho tiền vừa là trả công cho dịch vụ chụp ảnh, vừa thể hiện tình cảm với các em''.

Tuy nhiên, trên góc độ quản lý du lịch và bảo vệ quyền trẻ em, các chuyên gia đánh giá hoàn toàn khác.

Tiến sĩ Trịnh Lê Anh - Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội - vừa có chuyến đi Hà Giang đầu năm, ghé qua dốc Thẩm Mã nhưng chọn không chụp ảnh cùng đám trẻ. Lựa chọn này mang tính cá nhân nhưng liên quan đến trách nhiệm của người làm du lịch. Hành vi chụp ảnh và cho tiền được lặp lại nhiều lần sẽ vô tình tạo ra một "cơ chế khuyến khích".

"Tôi không vô cảm, chỉ từ chối tham gia vào vòng lặp đó", ông nói, nhấn mạnh du khách cần tôn trọng trẻ em và không thúc đẩy chúng thành một phần của sản phẩm du lịch.

Theo ông Lê Anh, nhìn từ góc độ du khách, hình ảnh những đứa trẻ đeo gùi hoa là một "biểu tượng thị giác" của Hà Giang. Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên môn, đây lại là một tín hiệu đáng lo ngại, phản ánh nguy cơ thương mại hóa tuổi thơ. Chuyên gia cho biết nếu chỉ nhìn thấy vẻ đẹp, dễ rơi vào "lãng mạn hóa thực trạng".

Ở nhiều cộng đồng vùng cao, trẻ em tham gia lao động sớm là một phần của văn hóa sinh tồn, gắn với điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể. Khi du lịch xuất hiện, bản chất của lao động đó đã thay đổi - từ phục vụ gia đình và cộng đồng chuyển sang phục vụ nhu cầu tiêu dùng của du khách.

Theo Tổ chức Lao động quốc tế, cần phân biệt rõ giữa "child work" (lao động phù hợp, mang tính hỗ trợ gia đình, không gây hại) và "child labour" (lao động trẻ em mang tính bóc lột hoặc cản trở sự phát triển, đặc biệt là việc học).

Khi hoạt động của trẻ em gắn trực tiếp với thị trường và tạo ra giá trị kinh tế cho người khác, ranh giới này bắt đầu bị vượt qua.

Tổ chức du lịch thế giới WTO, các chương trình phát triển bền vững của UNESCO đều khuyến cáo không đưa tiền trực tiếp cho trẻ em hoặc mua sản phẩm, dịch vụ từ trẻ em tại các vùng du lịch, cuộc sống nghèo đói.

Các tổ chức kêu gọi cần có những chương trình phát triển toàn diện, tổng thể và bền vững hơn số tiền kiếm dễ dàng và trực tiếp. UNESCO coi các Công viên địa chất toàn cầu là trọng tâm trong thực hiện 17 mục tiêu thiên niên kỷ, trong đó bình đẳng giới, quyền trẻ em là những mục tiêu quan trọng.

Theo thống kê từ UBND xã Phố Bảng, tỷ lệ huy động học sinh trong độ tuổi đến trường năm học 2025-2026 đạt trên 99 %, tỷ lệ duy trì học sinh hằng ngày/lớp đạt 98 %. Ngày nghỉ cuối tuần, khách du lịch đến đông, một số em học sinh địu hoa ra dốc Thẩm Mã để phục vụ khách chụp ảnh, cơ bản đều ngoan ngoãn, lễ phép.

Ông Nguyễn Văn Hãnh, Phó Chủ tịch UBND xã Phố Bảng, cho biết trẻ em, người già địu hoa ra phục vụ khách chụp ảnh đến từ các xã lân cận nên kể cả ngày thường vẫn diễn ra cảnh này. Nhiều em trốn học, người già lợi dụng tình thương của khách du lịch, làm xấu hình ảnh du lịch trên địa bàn, ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai các em nhỏ.

Cơ quan chức năng đã thực hiện nhiều biện pháp như thành lập tổ công tác đảm bảo an ninh trật tự tại dốc Thẩm Mã; bàn giao người già, trẻ em trong độ tuổi đến trường, phụ nữ địu con nhỏ cho các xã có thẩm quyền, quán triệt không cho ra dốc Thẩm Mã; tuyên truyền bằng loa với ba thứ tiếng Anh, Việt và Mông để du khách không cho tiền, quà; đồng thời cung cấp số đường dây nóng.

Tuy nhiên, ông Hãnh cho rằng việc thay đổi nhận thức của một số người dân lười lao động, ỷ lại vào lòng thương hại, vẫn khó khăn. Ở góc độ khác, du khách cũng có lỗi khi vẫn cho quà, tiền bất chấp cảnh báo.

"Họ tưởng làm vậy thể hiện lòng tốt nhưng thực chất đang hủy hoại tương lai của những đứa trẻ. Chúng có thể lôi kéo nhau để bỏ học, tạo ra thế hệ mù chữ, lười lao động và thành gánh nặng xã hội", ông Hãnh nói.

Ông Hoàng Xuân Đôn, Trưởng ban quản lý Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, đồng quan điểm, cho rằng câu chuyện trẻ em địu hoa phản ánh nguyên lý cung cầu của kinh tế thị trường. Khi du khách động lòng trắc ẩn, thể hiện tình thương với trẻ nhỏ, mang đến hiệu quả kinh tế cao hơn, trong học thuật gọi là "poverty porn" (khai thác sự đói nghèo để tăng cảm thông, kiếm tiền).

"Chúng tôi muốn du khách hợp tác với chính quyền, để yêu mảnh đất và con người Cao nguyên đá một cách bền vững, bài bản hơn", ông nói.

5-7 năm nữa, các bé gái trưởng thành, một cô gái 18-20 tuổi không thể tiếp tục ra cho thuê hoa, vì khách chỉ thích chụp cùng các bé 10-13 tuổi. Nếu cô bé đó không đủ thời gian để học tập tích lũy kiến thức, cả một cuộc đời dài trước mắt sẽ khó khăn.

Mặt khác, nhận thức và nhu cầu của du khách cũng thay đổi, phát triển theo thời gian. Đến một lúc, họ sẽ cần nhận được các giá trị tương xứng từ điểm đến, đó là di sản tự nhiên, văn hóa, hiểu biết từ những người dân bản địa.

Thầy Co cùng Vàng (áo trắng) và Mai. Ảnh: Hoàng Giang

Thầy Sùng Mí Co, giáo viên tại Trường PT Dân tộc Bán trú Tiểu học và THCS Lũng Thầu (thôn Tủng A), vẫn nỗ lực từng ngày để học sinh của mình có tương lai tốt hơn, thay vì chờ tiền đi địu hoa, chờ cho tiền từ du khách.

Thôn Tủng A cách dốc Thẩm Mã một quãng đường ngắn nhưng nhà trường đã yêu cầu học sinh cam kết chỉ được xuất hiện tại điểm du lịch khi tham gia các chương trình văn nghệ do địa phương tổ chức. Thầy Co cũng thường xuyên qua lại dốc Thẩm Mã, nếu thấy học sinh của mình sẽ yêu cầu về ngay.

"Các em nhỏ ở đây rất ngoan, biết nghe lời thầy cô, cha mẹ", thầy Co nói, cho biết một phần hoàn cảnh đẩy các em tới công việc này. Nhiều cha mẹ đã được cán bộ xã, nhà trường tuyên truyền nên hiểu rõ nghèo đói vẫn nỗ lực cho con đi học.

Trong căn nhà gần đơn sơ của học sinh Lù Thị Và, thầy Co tự hào giới thiệu Mai và Và đều là học trò tiêu biểu trong trường.

Hai em chưa bao giờ địu hoa xin tiền ở dốc Thẩm Mã. Những ngày cuối tuần, cả hai cùng bố mẹ lên nương, làm việc phụ giúp gia đình, tối về ôn bài, chuẩn bị cho tuần học sắp tới.

Ở khu vực Cao nguyên đá Đồng Văn, học sinh thường chỉ học tới lớp 9, sau đó đi lao động kiếm tiền phụ giúp gia đình. Và và Mai muốn được học cấp 3. Nơi xa nhất Và từng đi là thành phố Hà Giang cũ, cách dốc Thẩm Mã khoảng 100 km. Em từng đọc về Hà Nội, Hạ Long trong sách báo và muốn một ngày không xa đặt chân đến đó.

"Việc đỗ cấp 3 hay không còn tùy vào năng lực các em nhưng đây là con đường để trẻ em vùng cao định hình nghề nghiệp một cách bền vững", thầy Co nói, cho biết trong những lứa học sinh cũ, có người đã về trường, làm giáo viên.

Thay vì địu những gùi hoa nặng trĩu, chờ đợi lòng thương nơi dốc đá, tri thức và những cam kết giáo dục từ nhà trường, gia đình dần mở ra cho những đứa trẻ ở Lũng Thầu một hành trình mới - nơi các em trở thành chủ nhân thực sự của di sản bằng sự tự trọng và năng lực của mình.

Tú Nguyễn