TP HCM đau đầu tìm chỗ đổ hơn 17 triệu m3 bùn nạo vét

Hơn 17 triệu m3 đất, bùn phát sinh từ các dự án kênh rạch, thủy lợi đến năm 2030, trong khi thiếu nơi tiếp nhận ổn định khiến nhiều công trình nguy cơ chậm tiến độ.

Sau hơn ba năm triển khai, dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, dài gần 32 km, vẫn chưa giải quyết được đầu ra cho hơn ba triệu m3 bùn nạo vét. Không có nơi tiếp nhận, lượng bùn khổng lồ trở thành một trong những nút thắt của dự án trong bối cảnh công trình cần hoàn thành cuối năm nay.

Tình trạng tương tự xảy ra tại dự án bờ Bắc kênh Đôi (quận 8 cũ), tổng vốn hơn 7.300 tỷ đồng, khởi công cách đây một năm. Công trình cải tạo 4,3 km bờ kênh, nạo vét sâu gần 2 m, dự kiến phát sinh khoảng 329.000 m3 đất, bùn, cùng lượng lớn xà bần, phế thải sau khi giải tỏa các dãy nhà ven bờ. Phần lớn lượng đất, bùn này hiện chưa tìm được đầu ra do phương án tiếp nhận ban đầu thay đổi.

Công trường thi công ở dự án bờ Bắc kênh Đôi, tháng 8/2026. Ảnh: Giang Anh

Đại diện Ban quản lý dự án 1, thuộc Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM, cho biết trong 329.000 m3 đất, bùn phát sinh, khoảng 65.000 m3 thuộc loại ô nhiễm cần xử lý, còn 264.000 m3, chiếm hơn 80%, không ô nhiễm.

Theo phương án ban đầu, cả hai loại được đưa về Khu xử lý Đa Phước (huyện Bình Chánh cũ) thông qua hợp đồng với Công ty Sài Gòn Xanh. Tuy nhiên, doanh nghiệp sau đó thông báo không còn khả năng tiếp nhận phần đất, bùn không ô nhiễm.

Dự án buộc phải tìm phương án khác nhưng đến nay vẫn chưa có đầu ra. Trên công trường, đất đào ở nhiều đoạn phải tập kết tạm dọc khu vực thi công, xen giữa vật liệu và các cấu kiện chờ lắp đặt.

Ông Phan Sỹ Tú, Phó giám đốc Công ty Thủy lợi Hà Nội, một trong các nhà thầu chính, cho biết đơn vị đang ưu tiên những hạng mục không liên quan đến việc xử lý đất đào, nạo vét trong thời gian chưa có bãi tiếp nhận. Tuy nhiên, nếu kéo dài, lượng đất tồn trên công trường sẽ thu hẹp không gian thi công, khiến các hạng mục khó triển khai đồng bộ và có thể ảnh hưởng tiến độ.

"Nếu có bãi tiếp nhận bùn đất, khó khăn không những được tháo gỡ mà chúng tôi còn có thể đẩy nhanh tiến độ do có mặt bằng bố trí thêm nhiều mũi thi công", ông Tú nói.

Hơn 17 triệu m3 đất, bùn trong 5 năm

Tham Lương - Bến Cát và bờ Bắc kênh Đôi nằm trong nhóm dự án trọng điểm về chỉnh trang đô thị, môi trường và thủy lợi của TP HCM. Cùng với hai công trình này, thành phố đang và dự kiến triển khai khoảng 53 dự án tương tự đến năm 2030, với tổng lượng đất đào, bùn nạo vét ước hơn 17 triệu m3.

Bình quân mỗi năm, riêng nhóm dự án trên có khoảng 3,4 triệu m3 cần nơi tiếp nhận, xử lý. Con số này chưa tính lượng bùn phát sinh từ việc duy tu, nạo vét các tuyến giao thông thủy và hệ thống thoát nước.

Nhiều công trình có khối lượng rất lớn. Rạch Xuyên Tâm đang thi công dự kiến phát sinh hơn 643.000 m3, dự án Xóm Củi khoảng 350.000 m3. Nhóm chuẩn bị triển khai có rạch Văn Thánh gần 600.000 m3, CRUS1 và CRUS2 hơn hai triệu m3.

Rạch Xuyên Tâm được giải phóng mặt bằng để thi công tạo, bao gồm hạng mục nạo vét, tháng 7/2026. Ảnh: Quỳnh Trần

Trong bối cảnh các dự án hiện hữu đã gặp khó về nơi tiếp nhận, lượng bùn tiếp tục phát sinh từ những công trình mới càng gia tăng sức ép lên hệ thống xử lý của thành phố.

Bùn nạo vét từ các dự án kênh rạch, thủy lợi, giao thông hiện được phân thành hai nhóm để xử lý: ô nhiễm và không ô nhiễm.

Theo quy trình, ngay từ khi lập dự án, chủ đầu tư phải lấy mẫu, phân tích thành phần đất, bùn và dự kiến nơi tiếp nhận. Phương án xử lý sau đó được đưa vào hồ sơ môi trường để cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Bùn chủ yếu là đất, cát và không có yếu tố gây ô nhiễm có thể được tận dụng để bồi đắp, trồng cây, san lấp hoặc làm nguyên liệu tái chế tại những khu vực phù hợp. Với bùn ô nhiễm, chủ đầu tư phải thuê đơn vị có chức năng thu gom, vận chuyển đến cơ sở xử lý chất thải.

Khó khăn chủ yếu nằm ở lượng bùn không ô nhiễm, vốn chiếm tỷ trọng lớn. TP HCM chưa có các bãi tiếp nhận được quy hoạch sẵn, nên từng dự án phải tự tìm địa điểm, làm việc với địa phương và hoàn tất thủ tục liên quan. Quá trình này thường kéo dài, phụ thuộc vào khả năng tiếp nhận và sự đồng thuận tại từng nơi.

Ngay cả khi đã xác định được bãi đổ, phương án vẫn có thể thay đổi trong quá trình thi công.

Chủ đầu tư một dự án thủy lợi ở TP HCM cho biết khi lập dự án, đơn vị thường ký hợp đồng với Công ty Sài Gòn Xanh để xử lý bùn đất. Phần ô nhiễm, thường nằm ở lớp bề mặt dày khoảng 50 cm và có khối lượng không lớn, được đưa về Đa Phước. Bùn không ô nhiễm cũng có thể được doanh nghiệp tiếp nhận, song phụ thuộc năng lực thực tế.

Khi nhiều dự án đồng loạt phát sinh lượng bùn lớn, khả năng tiếp nhận có thể bị quá tải, khiến đầu ra dự kiến ban đầu không còn bảo đảm.

Tình trạng này không chỉ xảy ra với các dự án đầu tư công. Dự án chống ngập do triều khu vực TP HCM giai đoạn một, thực hiện theo hình thức PPP với tổng vốn 10.000 tỷ đồng, phát sinh gần hai triệu m3 bùn đất. Phương án tiếp nhận từng nhiều lần phải điều chỉnh do các địa điểm dự kiến ngừng hoặc không còn khả năng tiếp nhận, buộc nhà đầu tư tìm nơi thay thế và mất thêm thời gian.

Sà lan nạo vét bùn trên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, năm 2020, toàn bộ lượng bùn được đưa về Đa Phước. Ảnh: Giang Anh

Bài toán bãi tiếp nhận tập trung

Phó giám đốc Sở Xây dựng TP HCM Bùi Hòa An, từng phụ trách lĩnh vực đường thủy nhiều năm, đánh giá thiếu bãi tiếp nhận bùn đang là một trong những vướng mắc lớn của nhiều dự án hạ tầng.

Trước đây, ngành giao thông thành phố từng đề xuất xây dựng hai bãi tập trung trên bờ, mỗi bãi rộng khoảng 50 ha. Một bãi dự kiến đặt ở khu vực phía bắc thành phố như Củ Chi, Hóc Môn, quận 12 cũ; bãi còn lại ở phía nam, gồm Nhà Bè, Bình Chánh hoặc Cần Giờ.

Các bãi này sẽ tiếp nhận đất, bùn không ô nhiễm từ những dự án hạ tầng. Sau khi tập kết, vật liệu có thể được chuyển đến nơi có nhu cầu để bồi đắp, trồng cây, san lấp hoặc làm vật liệu xây dựng như gạch không nung, bêtông mác thấp.

"Khi lượng bùn được đưa đi sử dụng, mặt bằng lại được giải phóng để tiếp nhận các đợt mới, tạo thành vòng tuần hoàn", ông An nói.

Theo lãnh đạo này, bãi tập trung còn giúp các dự án chủ động đầu ra ngay từ khâu chuẩn bị, thay vì mỗi công trình phải tìm một địa điểm riêng. Tuy nhiên, phương án đến nay chưa thể triển khai do khó bố trí quỹ đất.

Để tháo gỡ khó khăn hiện nay, ông Nguyễn Hoàng Anh Dũng, Phó giám đốc Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP HCM, cho biết đơn vị đang đề xuất thành phố sớm lập danh mục các địa điểm có nhu cầu tiếp nhận bùn đất để san lấp.

Các vị trí này có thể dùng chung cho nhiều công trình, thay vì mỗi dự án tự tìm nơi đổ. Theo ông Dũng, cách làm này sẽ giảm thời gian hoàn tất thủ tục, đồng thời hạn chế nguy cơ dự án phải dừng hoặc điều chỉnh tiến độ chỉ vì không tìm được đầu ra cho đất, bùn nạo vét.

Giang Anh