"Thổi" thêm tinh hoa cho y học cổ truyền

Thầy thuốc ấy là PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay, Chủ tịch Hội Đông Tây y kết hợp TP HCM. Ở tuổi 74, bà vẫn miệt mài với những công trình nghiên cứu khoa học, giảng dạy về y học cổ truyền (YHCT). Điều khiến nhiều người nể phục không chỉ là hành trình hơn 40 năm cống hiến cho ngành mà còn là sự kiên định trong việc bảo vệ quan điểm: YHCT muốn phát triển bền vững phải được nghiên cứu, kiểm chứng bằng khoa học hiện đại.

Chữa bệnh không chỉ dựa vào niềm tin

Theo PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay, một trong những khó khăn lớn nhất của YHCT hiện nay là khoảng cách giữa kinh nghiệm dân gian và bằng chứng khoa học. Bất kỳ phương pháp điều trị nào cũng cần được đánh giá bởi các chuyên gia độc lập, đặc biệt là các chuyên gia y học hiện đại. Chỉ khi được kiểm chứng bằng các nghiên cứu nghiêm túc, kết quả điều trị mới có thể trở thành khuyến cáo chuyên môn đáng tin cậy. "Muốn thuyết phục được xã hội và giới chuyên môn thì phải có nghiên cứu, có số liệu, có sự thẩm định của các nhà khoa học" - bà nhấn mạnh.

Bà cho rằng YHCT không phải là những bài thuốc truyền miệng hay những kinh nghiệm được lưu truyền dân gian. Đây là một hệ thống y học có nền tảng lý luận, có biện chứng luận trị, có phương pháp chẩn đoán và điều trị riêng được hình thành qua hàng ngàn năm.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa mọi kinh nghiệm dân gian đều đúng. Những kinh nghiệm quý báu của dân gian cần được nghiên cứu, phân tích và chứng minh trước khi đưa vào ứng dụng rộng rãi.

"Không ai phủ nhận giá trị của y học dân gian. Bản thân mọi nền y học trên thế giới đều bắt đầu từ kinh nghiệm dân gian. Nhưng khi liên quan đến sức khỏe và tính mạng con người thì không thể chỉ dựa vào niềm tin. Phải nghiên cứu để biết cái gì thật sự có giá trị, cái gì không" - bà nói.

Ở tuổi 74, PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay vẫn miệt mài với những công trình nghiên cứu, những buổi giảng dạy và các đề tài khoa học YHCT. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Trong nhiều năm làm nghề, điều khiến PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay trăn trở nhất là việc không ít người bệnh từ bỏ cơ hội điều trị vì tin vào những lời truyền miệng thiếu căn cứ.

Bà kể không ít trường hợp người bệnh ung thư ở giai đoạn còn khả năng điều trị đặc hiệu nhưng vì nghe theo lời đồn về các loại lá cây, thảo dược hay "thần dược" trên mạng nên trì hoãn điều trị. Có người nghe nói lá đu đủ đực chữa được ung thư. Có người tin xạ đen có thể thay thế hóa trị. Có người lo sợ tác dụng phụ của thuốc nên chỉ uống các loại trà thảo dược trong nhiều tháng.

Trong khi đó, tế bào ung thư vẫn tiếp tục phát triển từng ngày. "Lúc mới phát hiện, bệnh còn có thể phẫu thuật và điều trị đặc hiệu khác. Nhưng vài tháng sau quay lại thì đã mất cơ hội vàng. Khi khối u phát triển, di căn hoặc gây biến chứng nặng, bác sĩ cũng không còn nhiều lựa chọn" - bà trăn trở.

Theo bà, YHCT có vai trò rất quan trọng trong hỗ trợ điều trị, nâng cao chất lượng sống và giảm tác dụng phụ của một số phương pháp điều trị hiện đại. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa YHCT có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị đã được chứng minh hiệu quả như phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị.

"Điều đáng tiếc là nhiều người bệnh đến giai đoạn cuối mới quay lại bệnh viện. Khi đó họ mới mong được phẫu thuật nhưng đôi khi đã quá muộn" - bà nói.

Ngã rẽ cuộc đời

Ít ai biết rằng người phụ nữ được xem là một trong những chuyên gia hàng đầu về YHCT ở nước ta hiện nay từng phản đối quyết liệt khi được phân công về bộ môn Đông y sau khi tốt nghiệp. Thời trẻ, cô sinh viên Nguyễn Thị Bay là lớp phó học tập, học lực tốt và nuôi ước mơ trở thành bác sĩ nội trú chuyên ngành phẫu thuật nhi. Khi nhận quyết định phân công công tác về Đông y, bà phản ứng mạnh mẽ vì cho rằng đó không phải con đường mình mong muốn. "Tôi từng nghĩ đó là một ngã rẽ không có tương lai. Khi ấy xã hội cũng chưa nhìn nhận đúng về YHCT nên tôi rất thất vọng" - bà nhớ lại.

Tuy nhiên, chính những người thầy đã giúp bà thay đổi suy nghĩ. Một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất là GS Vũ Chí Hiếu. Ông không ép buộc mà kiên nhẫn động viên, giúp bà nhìn thấy những giá trị khoa học bên trong nền YHCT. Dù vậy, phải mất nhiều năm bà mới thật sự tìm được niềm đam mê với lĩnh vực này.

PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay miệt mài trong việc học tập. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Năm 1993 trở thành dấu mốc quan trọng trong cuộc đời PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay khi bà có cơ hội tham gia chương trình trao đổi văn hóa tại Nhật Bản. Tại đây, bà được tiếp cận với cách nghiên cứu và phát triển YHCT theo hướng hiện đại. Những nhà khoa học Nhật Bản khiến bà bất ngờ khi sử dụng các phương pháp nghiên cứu nghiêm ngặt để phân tích dược liệu, xác định hoạt chất, đánh giá hiệu quả và tác dụng phụ của từng vị thuốc, bài thuốc.

Bà nhớ mãi câu chuyện về Ma hoàng - một vị thuốc Đông y thường dùng trong điều trị hen phế quản. Các nhà khoa học Nhật Bản đã tách chiết hoạt chất từ Ma hoàng để sản xuất thuốc. Khi phát hiện thuốc có tác dụng phụ như khô miệng, tim đập nhanh, họ lập tức thu hồi để tiếp tục nghiên cứu nguyên nhân. "Chính sự nghiêm túc đó khiến tôi nhận ra rằng muốn phát triển YHCT thì phải đi bằng con đường khoa học" - bà kể.

Chuyến đi ấy cũng giúp bà hiểu rằng nhiều quốc gia trên thế giới đang rất quan tâm đến YHCT. Không ít nhà khoa học từ Trung Quốc, Ấn Độ, Canada hay Thái Lan theo học các chương trình tiến sĩ để nghiên cứu sâu hơn về lĩnh vực này. Sau khi trở về Việt Nam, bà bắt đầu dồn tâm sức cho việc xây dựng chương trình đào tạo bác sĩ YHCT theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa Đông y và Tây y.

"Truyền lửa" cho nhiều thế hệ

Theo PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay, một bác sĩ YHCT giỏi phải hiểu đầy đủ về cơ thể con người, bệnh học hiện đại và các nguyên lý khoa học cơ bản. Chính vì vậy, bà là một trong những người kiên trì bảo vệ quan điểm chương trình đào tạo bác sĩ YHCT phải có tỉ lệ lớn kiến thức y học hiện đại.

"Tôi luôn cho rằng muốn chữa bệnh bằng YHCT thì trước hết phải hiểu bệnh theo khoa học hiện đại. Chỉ có như vậy mới biết khi nào nên kết hợp, khi nào nên hỗ trợ và khi nào cần chuyển sang điều trị chuyên khoa khác" - bà nói.

Nhiều học trò của bà hiện giữ những vị trí quan trọng trong hệ thống y tế, từ lãnh đạo bệnh viện đến các cơ quan quản lý chuyên ngành. Điều khiến bà tự hào không phải chức vụ của học trò mà là tinh thần học tập nghiêm túc và thái độ tôn trọng khoa học mà họ duy trì trong quá trình hành nghề.

Hơn 4 thập kỷ gắn bó với nghề, từ một người từng phản đối quyết liệt việc học Đông y đến một chuyên gia hàng đầu của ngành, PGS-TS-BS Nguyễn Thị Bay vẫn giữ nguyên niềm tin rằng tương lai của YHCT nằm ở sự trung thực khoa học, ở những nghiên cứu nghiêm túc và ở khả năng kết hợp hài hòa với y học hiện đại. Đó cũng là con đường mà bà đã dành cả cuộc đời để theo đuổi.