Tạo dấu vân tay số: Nghệ sĩ cần làm gì để bảo vệ bản quyền trong thời đại AI?

Từ vụ Tổng giám đốc BH Media bị khởi tố về tội "xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan", vấn đề bản quyền âm nhạc nhanh chóng trở thành chủ đề được giới nghệ sĩ và đông đảo khán giả quan tâm. Nhiều câu hỏi về vai trò, quyền lực và trách nhiệm của MCN (Multi-Channel Network - mạng lưới quản lý đa kênh) trên các nền tảng như YouTube và cả TikTok được nhiều cư dân mạng đưa ra thảo luận.

Lỗ hổng bản quyền âm nhạc của nghệ sĩ

Trước sự phát triển, đổi mới không ngừng của công nghệ, chỉ có số ít MCN như BH Media đã nhanh chân đi đầu, "nắm thóp" cách hoạt động và khai thác nguồn lợi bất chính. Trong khi đó, nhiều nghệ sĩ, đặc biệt là nhạc sĩ trẻ mới vào nghề vẫn chưa thật sự hiểu rõ các khái niệm như dữ liệu nhận diện nội dung (metadata), giấy phép đồng bộ nội dung với hình ảnh (sync license) hay "dấu vân tay số" của tác phẩm.

Phó giáo sư Nguyễn Văn Thăng Long, Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam nhận định: "Tôi cho rằng gọi đó là 'quyền lực đen' không phải vì bản chất MCN là xấu, nhưng ở Việt Nam quyền lực đang nghiêng hẳn về phía một số doanh nghiệp nắm công cụ, còn nghệ sĩ, tác giả gần như tay không".

Ông phản ánh một số MCN "bóc lột" nghệ sĩ là hệ quả của việc công nghệ phát triển nhanh (từ băng đĩa truyền thống sang YouTube, TikTok, phát trực tiếp). Ở chiều ngược lại, tốc độ cập nhật điều luật và năng lực hiểu biết của nghệ sĩ/ người sáng tạo nội dung chưa đồng bộ, nhiều nghệ sĩ chưa được trang bị kiến thức nền tảng về quyền tác giả, quyền liên quan, các loại giấy phép số.

Ở Việt Nam, chỉ có một số ít MCN được YouTube cấp quyền truy cập hệ thống Content ID nhưng họ hoạt động rất mạnh, thu lợi "khủng" từ thành quả lao động của nghệ sĩ. Ảnh minh họa từ Internet.

Về phía người trực tiếp bị ảnh hưởng, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung - vốn đã quen với việc bị "ăn cắp chất xám" và bị thất thoát doanh thu từ các tác phẩm âm nhạc suốt 23 năm - bày tỏ trên trang cá nhân: "Không phải ai làm nghệ thuật cũng vô tư như mình, mà đó chính là kinh doanh".

Bên cạnh đó, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cũng chỉ ra thực trạng: Dù các nghệ sĩ đã cẩn trọng trong các văn bản, thỏa thuận, hợp đồng nhưng sự phát triển công nghệ quá nhanh, những nền tảng mới xuất hiện, có nhiều luật mới nghệ sĩ chưa thể nắm hết mà có nhiều công ty thực hiện hành vi lừa đảo quá tinh vi. Điều này khiến người làm nghệ thuật rơi vào tình cảnh "tiền mất tật mang", không có doanh thu mà còn phải "đi xin những đơn vị đó 'hỗ trợ nhả claim cho bài của mình'".

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhiều năm liền đau đầu vì vấn đề bản quyền âm nhạc.

Kinh nghiệm từ thị trường quốc tế

Phó giáo sư Nguyễn Văn Thăng Long khái quát ở các quốc gia phát triển, MCN vẫn hoạt động phổ biến nhưng được "neo lại" bởi một hệ sinh thái bản quyền chặt chẽ hơn: Ký các hợp đồng cấp phép với đơn vị phát hành âm nhạc, hãng thu âm hoặc các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả như ASCAP, BMI, PRS (Mỹ) hay JASRAC (Nhật Bản). Những hợp đồng này quy định cụ thể về quyền sử dụng bản ghi, quyền sử dụng nhạc đi kèm hình ảnh, phạm vi lãnh thổ, thời hạn khai thác, cơ chế phân chia doanh thu.

Khán giả hy vọng sự phối hợp làm việc giữa chính quyền và nghệ sĩ sẽ giúp "xóa sổ" vấn nạn vi phạm bản quyền âm nhạc. - Ảnh minh họa từ Internet.

Ngoài ra, nghệ sĩ tại nhiều quốc gia được hỗ trợ bởi các hiệp hội nghề nghiệp mạnh và đội ngũ luật sư sở hữu trí tuệ chuyên sâu. Nếu MCN lạm dụng Content ID hoặc "nhận vơ" bản quyền, họ có thể đối mặt với các vụ kiện dân sự hoặc hình sự với mức bồi thường rất lớn. Đẩy mạnh hoạt động giáo dục bản quyền số được xem như một phần của hạ tầng công nghiệp sáng tạo. Nghệ sĩ, nhà sản xuất và quản lý thường xuyên được đào tạo về quyền tác giả, quyền liên quan, giấy phép số và các rủi ro pháp lý trong môi trường trực tuyến.

Nghệ sĩ Việt cần làm gì để không "chảy máu chất xám"?

Với thị trường Việt Nam, Phó giáo sư Thăng Long cho rằng các nền tảng như YouTube cần chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn. YouTube cần chủ động thiết kế các "chốt chặn" và kênh đối thoại dành riêng cho nghệ sĩ/ nhạc sĩ, đồng thời siết chặt việc các bên trung gian đăng ký, khai thác và tranh chấp bản quyền.

Liên quan đến việc khởi tố hành vi "xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan", thầy Thăng Long và nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cùng đánh giá đây là bước ngoặt quan trọng trong cách cơ quan chức năng nhìn nhận vi phạm bản quyền số, đứng ra bảo vệ quyền lợi cho nghệ sĩ.

Tác giả Viết Tiếp Câu Chuyện Hòa Bình mong những bên có liên quan đến luật cùng lên tiếng để nghệ sĩ, khán giả có cái nhìn khách quan hơn về vấn đề bản quyền.

Bên cạnh đó, thầy Thăng Long cho rằng việc làm này "trúng nhiều đích", là "hồi chuông cảnh báo" với ngành sáng tạo, buộc các MCN, doanh nghiệp giải trí và đơn vị tổ chức sự kiện rà soát lại mô hình kinh doanh, từ hợp đồng với nghệ sĩ cho tới giấy phép liên quan đến ghi âm, ghi hình và phân phối số.

Tuy nhiên, Phó giáo sư lo ngại nếu chỉ mạnh tay xử lý mà thiếu hướng dẫn rõ ràng và cơ chế hỗ trợ thực thi, thị trường rất dễ rơi vào trạng thái "đứng hình": Ngại đầu tư, ngại ghi hình, ngại đưa sản phẩm lên nền tảng. Ông kỳ vọng đây là thời điểm phù hợp để cơ quan quản lý, các tổ chức như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), hiệp hội âm nhạc và các nền tảng số cùng xây dựng bộ tiêu chuẩn minh bạch hơn cho hoạt động khai thác âm nhạc trên môi trường số.

"Trong bối cảnh Việt Nam đang nói nhiều tới chiến lược xuất khẩu văn hóa và công nghiệp sáng tạo, việc chấn chỉnh môi trường bản quyền là điều kiện tiên quyết. Nếu song song với xử lý vi phạm là một lộ trình cải cách, trong đó nghệ sĩ được tập huấn, doanh nghiệp có hướng dẫn rõ ràng và nền tảng được yêu cầu minh bạch hơn, thì đây có thể trở thành tiền đề cho một thị trường bản quyền lành mạnh và bền vững hơn."

Phó giáo sư Nguyễn Văn Thăng Long, Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam