Sinh viên y khoa chửi thề, dọa lấy trật ven cho bệnh nhân: Biểu hiện của thế hệ cợt nhả?

Văn hóa cợt nhả/thế hệ cợt nhả thực chất là một cách gọi mang tính hiện tượng mạng, phản ánh phong cách giao tiếp và tư duy đặc trưng của một bộ phận người trẻ trong thời đại số.

Đó là thế hệ lớn lên cùng Internet, meme, TikTok và mạng xã hội. Thông tin chuyển động quá nhanh khiến ngôn ngữ giao tiếp của họ buộc phải cô đọng, giễu nhại và mang tính giải trí cao để gây chú ý. Thay vì bi kịch hóa vấn đề, nhiều người trong số họ biến nó thành một trò đùa.

Sinh viên y khoa làm 'content' phản cảm: Đừng đánh đồng một thế hệ

Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó chủ nhiệm bộ môn quan hệ công chúng, Đại học RMIT Việt Nam - cho rằng "văn hóa cợt nhả" tồn tại như một hiện tượng ngôn ngữ và văn hóa mạng, nhưng không nên xem đó là một bản chất cố định của cả một thế hệ.

Cụm từ "cợt nhả" nổi lên từ các nền tảng như TikTok, Threads, Facebook, ban đầu mang màu sắc tự trào, hài hước, rồi dần được mở rộng để mô tả một phong cách giao tiếp trẻ trung, dí dỏm, đôi khi châm biếm, đôi khi "lầy lội" quá lố.

Trong lý thuyết truyền thông hiện đại, lối ứng xử "cợt nhả" của người trẻ gắn liền với khái niệm "dark humor" (hài hước đen) hoặc "post-irony" (mỉa mai pha lẫn chân thành) của gen Z.

Đây là một trào lưu định danh do giới trẻ tạo ra và lan truyền trong môi trường số, nơi các nội dung hài hước, meme, emoji, tiếng lóng và video ngắn tạo điều kiện cho họ đùa cợt quá lố để thu hút sự chú ý và kết nối xã hội. Họ hài hước, mỉa mai, tự trào như một cơ chế ứng phó trong môi trường số quá tải, tự do và dễ dãi về nội dung, bình luận.

"Nhưng mặt trái là khi thói quen nói đùa, gây cười, "làm content" bị mang vào những không gian đòi hỏi tính chuẩn mực cao như trường học, công sở, bệnh viện, thì ranh giới giữa hài hước và thiếu tôn trọng sẽ bị xóa nhòa", ông Long nói.

Theo ông, điều họ đang gặp phải không hẳn là tính cách (characteristic) của một thế hệ, mà là bối cảnh giao tiếp (context) không phù hợp. Có thể họ quá quen với kiểu giao tiếp online, livestream thông thường với bạn bè, nên chưa phân định rõ các chuẩn mực truyền thống về sự nghiêm túc, kỷ luật và ứng xử nơi công cộng, nơi làm việc.

Khoảng trống giữa văn hóa mạng và chuẩn mực nghề nghiệp

Sự lệch chuẩn không nằm ở việc gen Z đùa nhiều hơn thế hệ trước vì thế hệ nào cũng có lúc đùa vui để giải tỏa cảm xúc. Thay vào đó, nằm ở việc công cụ truyền thông hiện nay khiến ranh giới giữa không gian riêng tư/tếu táo và không gian công cộng/nghề nghiệp gần như biến mất, trong khi năng lực đọc ngữ cảnh (context awareness/context literacy) lại chưa được trang bị tương xứng.

PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long cho rằng hai câu chuyện sinh viên y khoa phản cảm đang thu hút sự quan tâm của dư luận "không thể quy đơn giản là hệ quả trực tiếp của văn hóa cợt nhả", dù nó có thể liên hệ gián tiếp với môi trường truyền thông mà người trẻ đang sống trong đó.

Điểm mấu chốt ở đây là việc một số cá nhân đã mang hành vi thiếu chuẩn mực vào đúng không gian đòi hỏi chuẩn mực cao nhất: bệnh viện, nơi có bệnh nhân, người nhà bệnh nhân và những quy tắc nghề nghiệp rất rõ ràng.

Đây chính là điểm để phân biệt "cợt nhả có kiểm soát" và "sự lệch chuẩn nghề nghiệp".

Cụ thể, hài hước tự trào giữa bạn bè, trên trang cá nhân, là chuyện của không gian riêng; còn khi đã khoác áo blouse, ngồi tại quầy tiếp đón bệnh nhân, thì lời nói và thái độ không còn là chuyện đùa cá nhân nữa, mà trở thành phép thử cho hiểu biết về đạo đức nghề nghiệp, sự tôn trọng bệnh nhân và tác phong của người đang theo học ngành y.

Đây không phải là hiện tượng cá biệt của Việt Nam. Nhân viên y tế trẻ ở nhiều nơi trên thế giới cũng từng dùng giọng điệu mỉa mai để "làm content" về bệnh nhân, áp lực công việc hay tình trạng bệnh và phải trả giá bằng kỷ luật hoặc mất việc.

Ở Ấn Độ, từng có sinh viên/thực tập sinh ngành y tế bị đình chỉ vì quay TikTok ngay tại bệnh viện trong giờ thực tập.

Ở Mỹ, Anh và nhiều nước khác, các trường y và hiệp hội nghề nghiệp đều có hướng dẫn rất chặt về "e-professionalism", nhấn mạnh rằng nội dung đăng trên mạng có thể ảnh hưởng đến niềm tin công chúng, quan hệ thầy thuốc - bệnh nhân và cả cơ hội nghề nghiệp sau này.

Bình luận điều này, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long cho rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở một thế hệ hay một quốc gia cụ thể nào, mà nằm ở khoảng trống giữa văn hóa mạng và chuẩn mực nghề nghiệp.

Giới nghiên cứu gọi đây là biểu hiện của "incivility" (thiếu chuẩn mực ứng xử), và chỉ ra đây là lỗ hổng đào tạo về đạo đức nghề nghiệp và năng lực sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm - chứ không nên quy kết cho bản chất của bất kỳ thế hệ nào.

"Các chương trình đào tạo y khoa, và cả các ngành nghề dịch vụ công khác, đã dạy sinh viên phân định không gian cá nhân và không gian nghề nghiệp trên mạng xã hội đến đâu?", ông đặt vấn đề.