Sân khấu TP HCM từng bước chuyển mình (*): Tận dụng lợi thế và cơ hội bứt phá

Những người trong cuộc cho rằng bên cạnh những cơ hội vẫn còn nhiều thách thức về nguồn nhân lực, cơ chế đầu tư và mô hình quản trị nghệ thuật. Những vấn đề này đang đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ để sân khấu thật sự trở thành một ngành của công nghiệp văn hóa.

Thuận theo quy luật thị trường

NSƯT Ca Lê Hồng, thành viên Hội đồng Nghệ thuật - Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM, bày tỏ: "Các đơn vị sân khấu xã hội hóa tại TP HCM đang thay đổi cả về lượng lẫn chất. Dịp Tết Bính Ngọ vừa qua, TP HCM đã có khoảng 30 vở diễn mới được các sân khấu xã hội hóa dàn dựng. Sự nhanh nhạy trong nắm bắt thị hiếu khán giả giúp các đơn vị lựa chọn kịch bản phù hợp với nhu cầu thưởng thức, tạo ra những sản phẩm có giá trị nghệ thuật và khả năng thu hút khán giả".

Sân khấu Thiên Đăng là một trong những sân khấu xã hội hóa thu hút đông khán giả. Trong ảnh: Một cảnh trong vở “Người đi ngược dòng”

NSND Hồ Văn Thành bổ sung thêm: "Sự khởi sắc của sân khấu xã hội hóa cho thấy khán giả Việt vẫn yêu sân khấu. Như vậy, các đơn vị sân khấu công lập cần phải chuyển mình mạnh mẽ hơn để đáp ứng yêu cầu từ thực tiễn và của công nghiệp văn hóa. Các sân khấu xã hội hóa hoạt động theo cơ chế tự chủ hoàn toàn, thế nên từ khi bắt đầu dựng vở, họ đã phải tính đến khả năng tiếp cận công chúng, sức hút của kịch bản và sự phù hợp của diễn viên. Chính sự linh hoạt đó tạo nên sức sống mạnh mẽ cho sân khấu xã hội hóa".

Đạo diễn Lê Quý Dương, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Sân khấu Thế giới (ITI), cho rằng nhiều quốc gia trên thế giới không còn phân biệt rạch ròi giữa sân khấu công lập và ngoài công lập.

Các đơn vị nghệ thuật hoạt động theo quy luật sáng tạo và quy luật thị trường. "Nhà nước vẫn hỗ trợ ngân sách cho văn hóa nghệ thuật nhưng nguồn lực đó được phân bổ dựa trên dự án sáng tạo. Một nghệ sĩ độc lập hoàn toàn có thể nhận hỗ trợ nếu có dự án tốt".

Đạo diễn Lê Quý Dương cho rằng cần sớm tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế tại TP HCM để giải phóng năng lượng sáng tạo cho sân khấu thành phố.

Theo các chuyên gia, để sân khấu TP HCM phát triển mạnh, cần có những thay đổi về cơ chế. Cần xây dựng chính sách đặt hàng sáng tác đối với các kịch bản có giá trị thời sự, phản ánh đời sống đương đại. Khâu kịch bản song ngữ rất cần được kiện toàn, làm theo kiểu của Sân khấu Kịch Hồng Vân với vở "Nguyệt hạ" đã thu hút khán giả và có thể chào sân các đơn vị lữ hành đưa du khách đến xem.

Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

Trong quá trình hội nhập, một vấn đề quan trọng được đặt ra là giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của sân khấu TP HCM. Theo PGS-TS Nguyễn Thị Minh Thái (Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam), sân khấu Việt Nam nói chung và sân khấu TP HCM nói riêng cần xác định rõ hội nhập không có nghĩa là hòa tan. Sân khấu Việt phải mang bản sắc văn hóa của Việt Nam.

Chính những giá trị đó mới tạo nên sự khác biệt và sức hấp dẫn khi bước ra thế giới. "Các loại hình nghệ thuật truyền thống như cải lương, hát bội nếu được sáng tạo bằng ngôn ngữ hiện đại sẽ trở thành nguồn chất liệu quý giá cho sân khấu đương đại" - PGS-TS Nguyễn Thị Minh Thái nhấn mạnh.

Nhiều nghệ sĩ cho rằng con đường phát triển của sân khấu Việt Nam là sáng tạo từ chính di sản của mình. NSND Thoại Miêu nhìn nhận: "Cải lương, hát bội là những di sản quý. Nếu biết cách làm mới, kết hợp với công nghệ và ngôn ngữ sân khấu hiện đại thì 2 loại hình này hoàn toàn có thể chinh phục khán giả trẻ".

Tạo dựng hệ sinh thái sáng tạo

Không ít văn nghệ sĩ đã đề xuất việc thành lập một trung tâm sáng tạo khu vực, theo đó sân khấu TP HCM có nhiều điều kiện để trở thành trung tâm sáng tạo trong khu vực. TP HCM có đội ngũ nghệ sĩ đông đảo, có thị trường khán giả lớn và có khả năng kết nối quốc tế.

Nếu tận dụng tốt những lợi thế này, sân khấu thành phố có thể bước sang một giai đoạn phát triển mới. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nghệ thuật biểu diễn không chỉ là hoạt động văn hóa mà còn là một ngành kinh tế sáng tạo, tạo ra việc làm, thu hút du lịch và quảng bá hình ảnh quốc gia.

Đạo diễn Lê Quý Dương lưu tâm đến việc tạo dựng hệ sinh thái sáng tạo. "Để sân khấu TP HCM phát triển bền vững, cần duy trì sự cân bằng giữa: khả năng sáng tạo của nghệ sĩ, nhu cầu thưởng thức của khán giả, cơ chế hỗ trợ của nhà nước, sự kết nối quốc tế… Những yếu tố này sẽ tạo nên hệ sinh thái sáng tạo năng động, giúp sân khấu TP HCM bứt phá trong kỷ nguyên công nghiệp văn hóa" - đạo diễn Lê Quý Dương nói.

Trong vài năm gần đây, nhiều dự án hợp tác quốc tế đã xuất hiện trên sân khấu TP HCM. Các đạo diễn nước ngoài đến Việt Nam dàn dựng, nghệ sĩ Việt tham gia các festival quốc tế, các vở diễn được xây dựng theo chuẩn sân khấu hiện đại. Những chương trình giao lưu nghệ thuật, liên hoan sân khấu quốc tế và các dự án đào tạo đã góp phần giúp nghệ sĩ trẻ tiếp cận phương pháp sáng tạo mới.

PGS-TS Trần Yến Chi (Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP HCM) cho biết: "Hội nhập sân khấu trước hết là hội nhập về phương pháp sáng tạo. Nghệ sĩ cần biết kết hợp truyền thống với công nghệ, mở rộng ngôn ngữ sân khấu để phù hợp với khán giả đương đại". Theo PGS-TS Trần Yến Chi, sự kết hợp giữa "nghệ thuật - công nghệ - quản trị sáng tạo" sẽ trở thành xu hướng chủ đạo của sân khấu trong thời gian tới.

Thực tế cho thấy việc hội nhập của sân khấu TP HCM không chỉ nằm ở kỹ thuật dàn dựng mà còn ở tư duy nghề nghiệp và cách tổ chức hoạt động nghệ thuật. Theo định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của TP HCM, nghệ thuật biểu diễn là một trong những lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế sáng tạo.

Với dân số hơn 14 triệu người sau khi mở rộng địa giới hành chính, TP HCM có thị trường văn hóa lớn, đồng thời sở hữu hệ thống cơ sở đào tạo nghệ thuật lớn nhất cả nước. "Để sân khấu thực sự trở thành một ngành công nghiệp sáng tạo, nhiều vấn đề cần phải được giải quyết rốt ráo đồng bộ như nguồn nhân lực, hạ tầng biểu diễn, cơ chế đầu tư và thị trường khán giả" - NSND Lan Hương nêu ý kiến.

Một trong những vấn đề lớn nhất của sân khấu hiện nay là nguồn nhân lực. Dù TP HCM có hệ thống đào tạo nghệ thuật lớn nhất cả nước, quy mô đào tạo vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của thị trường sáng tạo.

PGS-TS Phan Bích Hà cho rằng: "Đào tạo nghệ thuật cần thay đổi theo hướng liên ngành. Sinh viên nghệ thuật không chỉ học biểu diễn mà cần được trang bị kiến thức về công nghệ, truyền thông và quản trị sáng tạo. Đó là yêu cầu của công nghiệp văn hóa". 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 13-3