Sân khấu sử Việt, cách mạng vẫn hấp dẫn khán giả hôm nay

Thời điểm đó, khán giả ùn ùn mua vé đi xem những vở cách mạng, sử Việt xuất sắc như Người ven đô, Tiếng hò sông Hậu, Tiếng trống Mê Linh, Thái hậu Dương Vân Nga, Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt, Máu thắm đồng Nọc Nạng, Khách sạn Hào Hoa…

Sau 50 năm, vở diễn cách mạng, lịch sử lại mang hơi thở mới và tiếp tục chinh phục khán giả. Vui hơn nữa khi có những vở diễn đạt mốc hơn 200 suất diễn và lượng khán giả trẻ chiếm số đông. Vở diễn lịch sử, cách mạng đã ít đi tình trạng làm rồi cất kho.

Nối dài suất diễn các vở sử Việt, cách mạng

Năm 2024, Nhà hát kịch Idecaf khai diễn vở kịch lịch sử Đức thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt - Người mang 9 án tử, ngay lập tức vở đã tạo được ấn tượng bởi cách kể chuyện lịch sử hết sức hấp dẫn và tạo nhiều cảm xúc. 

Vở được đầu tư lớn từ cảnh trí, phục trang, âm nhạc, đạo diễn dàn dựng tới diễn xuất chất lượng của diễn viên. Kịch lịch sử thường bị cho là kén khán giả nhưng tới nay vở đã có thể đi được đến hơn 50 suất là điều đáng nể.

Có khán giả tâm sự họ xem vở đến 4, 5 lần vẫn không chán, vẫn "nổi da gà" trước những màn đối đầu không khoan nhượng giữa Đức ông Lê Văn Duyệt và Huỳnh Công Lý. 

Sau Đức thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt - Người mang 9 án tử, Idecaf tiếp tục làm vở sử Lệ Chi viên, một câu chuyện về vụ án chấn động dẫn đến tru di toàn gia Nguyễn Trãi. Không chỉ là chuyện vụ án thấu trời xanh về một vị trung thần mà ở đó còn đau đáu nỗi niềm về vận nước khi người trị quốc không đặt lợi ích nhân dân lên hàng đầu, là lựa chọn cân não của người dám đứng về lẽ phải.

Cũng là mạch chuyện về vụ án Lệ Chi viên, Nhà hát Thế Giới Trẻ mà đứng đầu là nghệ sĩ Hoàng Yến đã dựng vở Yêu là thoát tội từ năm 2018. Tám năm đã trôi qua nhưng vở vẫn diễn đều đặn mỗi năm và tới nay đã đạt kỷ lục hơn 200 suất diễn. 

Năm 2021, nhà hát tiếp tục dựng vở kịch lịch sử Thành Thăng Long thuở ấy. Cùng với Yêu là thoát tội, Thành Thăng Long thuở ấy cũng đang là vở diễn được nhiều trường học trong và ngoài TP.HCM hợp đồng để diễn phục vụ học sinh - sinh viên. Hiện vở cũng đạt đến gần 50 suất diễn.

Kịch về Đức ông Lê Văn Duyệt vẫn thu hút khán giả trong những ngày tháng 4 thì khán giả cải lương lại nôn nao với vở diễn này nhưng hình thức thể hiện là màu sắc cải lương. Đó là vở Đức Tả quân Lê Văn Duyệt - Người mang 9 án tử. 

Cùng là kịch bản của tác giả Phạm Văn Quý, sang cải lương vở được tác giả Võ Tử Uyên chỉnh lý và chuyển thể, lần này vở được đạo diễn Hoa Hạ khai thác để tạo nên diện mạo mới. Ngay đêm công diễn vở "cháy vé" phải kê thêm ghế xúp. Chính vì hiệu ứng đó nên dịp lễ 30-4 năm nay, nghe tin bản mới vở Lê Văn Duyệt được dựng lại, khán giả cải lương đã bàn tán rôm rả và săn vé đi xem.

Cũng ở mảng cải lương lịch sử, đạo diễn Hoa Hạ và ê kíp nghệ sĩ sân khấu mới Đại Việt làm người xem nức lòng với hai vở được đánh giá hay nhất trong làng cải lương TP năm 2025 là Câu thơ yên ngựa và Bức ngôn đồ Đại Việt. Nhìn những suất diễn đầy ắp người xem nhiều người làm nghề cảm thấy ấm lòng khi cải lương lịch sử vẫn có thể thu hút được khán giả.

So với kịch nói, cải lương thì hát bội vẫn khó khăn hơn trong việc chinh phục khán giả hôm nay, đặc biệt là người trẻ. Cuối năm 2025 Nhà hát nghệ thuật hát bội TP.HCM đã ra mắt vở Hiền thần, vở diễn nói về danh tướng Nguyễn Cửu Đàm, người chỉ huy xây dựng Lũy Bán Bích năm 1772 để bảo vệ Sài Gòn - Gia Định, được xem như đặt nền móng cho việc xây dựng TP hôm nay. 

Vậy mà tới nay vở cũng đã kéo dài được một số suất, không chỉ diễn tại rạp Thủ Đô mà vở còn được đưa ra không gian công cộng như cổng chợ Bình Tây để phục vụ rộng rãi khán giả là nỗ lực rất lớn của nhà hát để nối dài suất diễn cho các vở hát bội sử Việt.

Bên cạnh Hiền thần thì Anh hùng cũng là vở hát bội gây chú ý. Vở nói về sự kiên trung của anh hùng Nguyễn Trung Trực. Những vở diễn sử Việt được dựng mới và dần chinh phục được giới trẻ đã góp thêm niềm tin vào việc nghệ thuật hát bội sẽ được người hôm nay nối tiếp và lan tỏa.

Sau 50 năm, phải có cách làm mới

Những năm đầu sau 1975 sân khấu TP.HCM đã có rất nhiều vở kịch nói, cải lương cách mạng, sử Việt đạt giá trị nghệ thuật và chinh phục khán giả. Thuở ấy khán giả ùn ùn mua vé đi xem Người ven đô, Tiếng hò sông Hậu, Tiếng trống Mê Linh, Thái hậu Dương Vân Nga, Chim Việt cành Nam, Rạng ngọc Côn Sơn, Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt, Máu thắm đồng Nọc Nạng, Khách sạn Hào Hoa…

Những vở diễn đó đã trở thành những vở kinh điển, đi sâu vào trái tim khán giả. Rất nhiều nghệ sĩ đã sở hữu những vai diễn để đời từ những vở sử, vở cách mạng mực thước như thế. 

Nhưng sau đó một thời gian, hiếm dạng vở đề tài này còn giữ được phong độ. Một số vở còn rơi vào tình trạng dựng theo thời điểm, chẳng hạn các dịp lễ kỷ niệm hoặc dựng để đi thi liên hoan rồi chịu số phận cất kho, không kéo dài được sức sống. 

Nhiều bài báo đã lên tiếng về sự lãng phí này và thậm chí còn đặt câu hỏi về sức sống của những vở sử, vở cách mạng khi chiến tranh đã rời xa.

Việc vài năm gần đây hàng loạt vở sử, vở cách mạng tìm được chỗ đứng trong lòng khán giả cho thấy đề tài này không hề khô khan như người ta mặc định.

Nhận định về hiện tượng rất nhiều vở sử Việt, cách mạng gây nên những cơn sốt vé ngay những năm sau 1975, ông Trần Ngọc Giàu - Chủ tịch Hội Sân khấu TP.HCM - nói rằng khi đó chúng ta vừa bước ra khỏi cuộc chiến. 

Ai cũng trải qua và hiểu rõ về chiến tranh nên những vấn đề trong vở đặt ra rất gần gũi, người xem có thể cảm và hiểu ngay. Đội ngũ tác giả, đạo diễn, diễn viên cũng là người từ cuộc chiến bước ra nên sự chuyển tải của họ rất chính xác, chân thật. 

Những vở diễn đề tài này thời đó là sự đồng cảm từ ê kíp sáng tạo đến người xem nên được tiếp cận nhanh chóng và tạo thành những cơn sốt vé.

Chúng ta đã đi qua một thời khắc khó khăn của đất nước được nửa thế kỷ và có một lớp người trẻ không biết gì về chiến tranh nên: "Có những điều mà trong vở cách mạng ngày xưa nói ra khán giả hiểu ngay nhưng khán giả bây giờ họ sẽ không biết, thậm chí không tin. Nếu họ không hiểu, không tin thì rất khó thẩm thấu được tác phẩm", ông Giàu nói.

Ông Giàu cho rằng tư duy làm vở sử Việt, vở cách mạng hiện nay cũng phải cần thay đổi cho phù hợp cuộc sống hiện đại. Làm vở sử, vở cách mạng để chinh phục được người xem hôm nay còn khó hơn nhiều lần. Đòi hỏi ê kíp phải có sự thay đổi trong tư duy kịch bản, cách dàn dựng và cả diễn xuất của diễn viên.

Đạo diễn Hoa Hạ hiện đang là người dàn dựng hàng loạt vở sử Việt, vở cách mạng tạo dấu ấn và thu hút khán giả vài năm gần đây như Đêm trước ngày hoàng đạo, Tiếng hò sông Hậu, Khúc tráng ca thành Gia Định, Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt, Người mang 9 án tử… 

Chia sẻ với Tuổi Trẻ, bà cho biết để tạo sức hấp dẫn và tiếp cận được người trẻ hôm nay, bà phải đầu tư xử lý mảng miếng để đẩy nhanh tiết tấu cho vở, đào sâu khai thác tâm lý nhân vật và nhìn nhận mỗi sự kiện lịch sử ở góc nhìn đa chiều.

Với tiến sĩ Hoàng Duẩn, người đạo diễn vở kịch Đức thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt - Người mang 9 án tử, mỗi vở lịch sử với ông là một công trình nghiên cứu khoa học. Ông liên tục cập nhật những nghiên cứu, những phát hiện mới về sự kiện, về nhân vật vào vở diễn để vở lịch sử không chỉ là kể câu chuyện quá khứ mà còn mở ra nhiều điều mới với người xem hôm nay.

Còn nhớ trong Liên hoan sân khấu TP.HCM lần 1-2024, cô trò nghệ sĩ Hạnh Thúy khiến mọi người bất ngờ khi "cả gan" đem vở kịch cách mạng Những cánh hoa trinh trắng đến với cuộc thi chuyên nghiệp. 

Nói "cả gan" vì đây là vở tốt nghiệp lớp diễn viên điện ảnh - truyền hình Trường đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM do Hạnh Thúy làm chủ nhiệm. 90% diễn viên trong vở là các sinh viên trẻ măng mới chân ướt chân ráo vào nghề. Vậy mà vở giành luôn huy chương bạc trong khi cuộc thi có rất nhiều sân khấu chuyên nghiệp nặng ký của TP.

Hạnh Thúy nói cách chị làm vở cách mạng là khai thác những câu chuyện cảm xúc, những con người thầm lặng từ cuộc chiến. Đó là câu chuyện về 10 nữ dân quân hy sinh trên trận địa pháo phòng không Lam Hạ đã trở thành huyền thoại. 

Họ là những cô gái bình dị, ở tuổi mười tám, đôi mươi có biết bao khát khao, hoài bão nhưng để bảo vệ sự an bình cho quê hương họ đã chọn dấn thân.

Không một sự lên gân, không một chút cường điệu, từng câu chuyện nhỏ của mỗi cô gái đã dệt nên vở cách mạng đầy cảm xúc. Nó khiến người xem, đặc biệt là người trẻ hôm nay, rưng rưng xao động và như thế tự họ ý thức được trách nhiệm với quê hương, với đất nước. Tình yêu Tổ quốc, tình yêu với dân tộc cứ thế không đao to búa lớn mà chạm vào mỗi người bằng cảm xúc chân thành, dung dị nhưng thấm sâu và bền bỉ.