Sàn giao dịch carbon Việt Nam hoạt động thế nào?

Ngày 14/8, tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026: Từ chính sách đến hành động, ông Nguyễn Thành Công - Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - cho biết, trong giai đoạn thí điểm, thị trường áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc 3 lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%.

Để thị trường carbon Việt Nam phát triển, cần sự phối hợp chặt chẽ của nhiều chủ thể.

Hạn ngạch có thể hiểu là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định. Khi kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê.

Nếu phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch từ đơn vị còn dư hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ. Tuy nhiên, lượng tín chỉ được sử dụng không vượt quá 30% hạn ngạch đã phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp để thực hiện nghĩa vụ hiện tại.

Theo ông Nguyễn Thành Công, trong giai đoạn thí điểm, thị trường áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp được phân bổ 1 triệu hạn ngạch thì chỉ có thể sử dụng tối đa 300.000 tín chỉ carbon để bù trừ. Quy định này giới hạn khả năng chỉ dựa vào việc mua tín chỉ trên thị trường để đáp ứng nghĩa vụ phát thải.

Ở chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ và phát thải thấp hơn mức được phân bổ, lượng hạn ngạch còn dư có thể được bán trên sàn hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo. Theo lộ trình, với giai đoạn tuân thủ 2025-2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính trước ngày 1/12/2027 và hoàn thành nộp trả hạn ngạch trước ngày 31/12/2027.

“Cơ chế này đặt doanh nghiệp trước 2 lựa chọn trực tiếp. Hoặc đầu tư để giảm lượng khí nhà kính trong hoạt động sản xuất, hoặc phải cân đối thêm chi phí mua hạn ngạch và tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ”, ông Công nói.

Theo ông Trần Trọng Kiên - Phó Giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX), ngày 29/6, sàn giao dịch carbon vào hoạt động tại HNX. Muốn mua bán hàng hóa carbon, các tổ chức, doanh nghiệp bắt buộc phải mở tài khoản và giao dịch thông qua các thành viên giao dịch là các công ty chứng khoán thuộc Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam (VNX).

Ông Trần Trọng Kiên lưu ý, một khi giao dịch carbon đã xác lập thành công thì không thể sửa hoặc hủy.

Hiện tại, đã có 6 công ty chứng khoán trở thành thành viên giao dịch carbon. Sàn giao dịch carbon áp dụng phương thức giao dịch thỏa thuận dựa trên nguyên tắc hai bên tự thương lượng, thống nhất các điều khoản trước khi nhập lệnh vào hệ thống.

“Trước khi phát lệnh, nhà đầu tư cùng thành viên giao dịch phải kiểm tra kỹ các thông tin về mã sản phẩm, khối lượng và đặc biệt là giá giao dịch. Điều kiện bắt buộc là tài khoản phải có đủ số dư tiền và hàng trước khi đặt lệnh”, ông Kiên nói.

Ông Kiên lưu ý, do thị trường carbon ở giai đoạn đầu chưa có biên độ giao dịch, nếu hai bên nhập nhầm giá và phía đối ứng xác nhận thì lệnh vẫn sẽ được hệ thống ghi nhận thành công. Nhà đầu tư chỉ được sửa hoặc hủy đối với các lệnh chưa khớp, chưa được xác lập trên hệ thống. Một khi giao dịch đã xác lập thành công thì không thể sửa hoặc hủy trên hệ thống của HNX.

Cần sự phối hợp của nhiều chủ thể

Tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026: Từ chính sách đến hành động do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Tư vấn và phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) với sự hỗ trợ của Cục Kinh tế Liên bang Thuỵ Sĩ (SECO) tổ chức.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Lê Công Thành - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường - cho biết, thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Trong quá trình triển khai thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu.

Ông Lê Công Thành - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường - phát biểu tại diễn đàn.

Để thị trường carbon Việt Nam phát triển, cần sự phối hợp chặt chẽ của nhiều chủ thể. Trong đó, Nhà nước có vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm tính minh bạch của thị trường, các tổ chức tài chính cung cấp nguồn lực, các tổ chức công nghệ cung cấp giải pháp, còn chuyên gia và các tổ chức tư vấn góp phần nâng cao chất lượng dự án và năng lực thị trường.

“Doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi. Thay vì chỉ nhìn giảm phát thải như một nghĩa vụ phải thực hiện, doanh nghiệp cần chuyển sang tư duy chủ động tạo ra giá trị từ hoạt động giảm phát thải. Đây là sự thay đổi rất quan trọng về tư duy trong quá trình phát triển thị trường carbon”, ông Thành nói.