Sai lầm khiến người béo phì càng nhịn ăn càng tăng cân

Nhiều người thừa cân tự ép xác bằng các chế độ nhịn ăn kham khổ, vô tình kích hoạt cơ chế "tiết kiệm năng lượng" của cơ thể, dẫn đến thèm ăn dữ dội và tăng trọng lượng nhanh hơn trước.

Ngay sau khi Bộ Y tế ban hành hướng dẫn chính thức định nghĩa béo phì là căn bệnh mạn tính, tiến triển và dễ tái phát, Tổ chức Y tế Thế giới công bố thống kê cho thấy Việt Nam hiện có khoảng 20 triệu người thừa cân. Tốc độ gia tăng người mắc lên tới 38%, dẫn đầu khu vực Đông Nam Á, tạo áp lực lên hệ thống y tế cộng đồng.

Chỉ ra sai lầm tự chữa bệnh phổ biến nhất, PGS.TS Hồ Thị Kim Thanh, Giám đốc Trung tâm Y học gia đình và Chăm sóc sức khỏe cộng đồng, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cảnh báo thói quen ép giảm cân đột ngột. Khi nguồn dinh dưỡng sụt giảm mạnh, não bộ lập tức kích hoạt cơ chế sinh học để dự trữ năng lượng. Hệ quả là sau giai đoạn ăn kiêng nghiêm ngặt, người bệnh rơi vào "hiệu ứng quả lắc", nạp thức ăn nhiều hơn và béo lên nhanh chóng. Thống kê thực tế chứng minh một nửa số cân đã giảm sẽ quay trở lại trong vòng 2 năm và trên 80% tái phát trong 5 năm tiếp theo.

Người thừa cân béo phì cần được kiểm tra, đánh giá toàn diện để xây dựng chiến lược điều trị phù hợp. Ảnh: Quỳnh Trần

Lý giải sâu hơn về hiện tượng này, PGS.TS Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, cho biết cơ thể sở hữu mạng lưới cơ chế sinh học phức tạp nhằm chống lại việc sút cân. Lúc trọng lượng lao dốc, lượng hormone gây đói lập tức tăng cao trong khi hormone tạo cảm giác no tụt giảm. Quá trình này ép người mắc thèm ăn liên tục, khiến các nỗ lực tự thay đổi lối sống đơn lẻ thường thất bại, chỉ giúp giảm vỏn vẹn 3-5% trọng lượng.

Không chỉ nhịn ăn, nhiều người còn truyền tai nhau các phương pháp tiêu mỡ thiếu cơ sở khoa học. ThS.BS Phạm Thị Minh Châu, Bộ môn Tâm thần, Đại học Y Dược TP HCM, nhấn mạnh việc uống giấm hay nước cốt chanh hoàn toàn không mang lại hiệu quả bền vững, ngược lại còn tàn phá nghiêm trọng dạ dày và hệ tiêu hóa. Một số khác lại chi tiền cho các cơ sở thẩm mỹ. Tuy nhiên, PGS.TS Nguyễn Thị Bích Đào, Chủ tịch Hội Nội tiết và Đái tháo đường TP HCM, khẳng định các can thiệp ngoại vi này chỉ lấy đi lớp mỡ dưới da, tạo cảm giác eo thon giả tạo chứ không loại bỏ mỡ nội tạng. Lớp mỡ ẩn sâu này liên tục tiết ra chất gây viêm, trực tiếp sinh ra các bệnh lý nguy hiểm như trào ngược dạ dày, ngưng thở khi ngủ, tăng huyết áp hay đái tháo đường.

Dù đối mặt nhiều hệ lụy, người dân vẫn mang tâm lý chủ quan và tự ti. Khảo sát của Decision Lab và nghiên cứu Action Việt Nam phản ánh khoảng 30% người bệnh tự huyễn hoặc bản thân chỉ "hơi đậm người", dẫu thực tế 56% đã chạm ngưỡng béo phì. Định kiến xã hội ép nhiều người giấu bệnh, mất từ hai đến năm năm loay hoay tự chữa trước khi tìm đến chuyên gia. Thậm chí, 24% người mắc tin rằng nhân viên y tế không thể giúp họ quản lý cân nặng.

Giới chuyên môn khuyến cáo người dân cần chủ động tìm gặp bác sĩ ngay khi chỉ số BMI vượt ngưỡng 25 kg/m2, hoặc vòng eo vượt 80 cm ở nữ và 90 cm ở nam. Béo phì xuất phát từ đa yếu tố gồm di truyền, lối sống tĩnh tại, căng thẳng tâm lý, rối loạn giấc ngủ. Do đó, y bác sĩ cần thăm khám toàn diện để xây dựng một phác đồ điều trị y khoa cá thể hóa, giúp người bệnh giảm cân khoa học thay vì tự loay hoay rước thêm bệnh vào người.

Lê Phương