Quản trị AI lấy con người làm trung tâm

Luật Trí tuệ nhân tạo được đánh giá tạo khung pháp lý quan trọng, giúp Việt Nam vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát rủi ro và nâng hiệu quả quản trị công.

Ngày 25/8 tại Hải Phòng, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức hội nghị tập huấn triển khai Luật Trí tuệ nhân tạo và các văn bản hướng dẫn thi hành. Sự kiện quy tụ nhiều chuyên gia pháp lý, đại diện cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp công nghệ.

Tại hội nghị, các đại biểu nhận định, Luật đã hình thành khung pháp lý quan trọng cho phát triển và ứng dụng AI. Vấn đề then chốt tiếp theo là đưa các quy định vào thực tiễn, chuyển hóa từ điều khoản thành thói quen và quy trình làm việc hàng ngày.

Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Trang, quyền Viện trưởng Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia, AI đang chuyển mình thành công nghệ nền tảng cốt lõi, tác động sâu rộng đến kinh tế - xã hội và năng lực quản trị quốc gia. Tuy nhiên, công nghệ cũng đặt ra thách thức lớn về an toàn dữ liệu, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Trước thực tế đó, định hướng xuyên suốt của Nhà nước là thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ, vừa thúc đẩy đổi mới, ứng dụng AI, vừa bảo đảm an toàn, minh bạch, có trách nhiệm và phục vụ con người.

TS Hồ Đức Thắng, Ủy viên hoạt động chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho biết xu hướng quốc tế là chuyển từ quản lý công nghệ thuần túy sang quản trị rủi ro kết hợp cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Tại Việt Nam, hành lang pháp lý mới giúp tháo gỡ 5 điểm nghẽn lớn: hạn chế về nguồn lực nghiên cứu và phát triển (R&D), áp lực hạ tầng tính toán, thủ tục thực thi thiếu linh hoạt, phụ thuộc công nghệ lõi nước ngoài và nguy cơ an ninh dữ liệu.

TS Hồ Đức Thắng chia sẻ về định hướng quản trị AI. Ảnh: Lê Tân

Ba cấp độ rủi ro

Phân tích cấu trúc Luật Trí tuệ nhân tạo gồm 8 chương, 35 điều, ThS Chu Thị Thắm, Trưởng phòng Chuyển đổi số - Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số Quốc gia, cho biết luật được thiết kế theo mô hình "luật khung kiến tạo", mục tiêu đưa Việt Nam vào nhóm ba quốc gia dẫn đầu Đông Nam Á về R&D AI giai đoạn 2026–2030. Bộ Khoa học và Công nghệ đóng vai trò đầu mối quản lý nhà nước.

Luật phân định ba cấp độ rủi ro. Rủi ro cao là các ứng dụng chẩn đoán y tế, cấp tín dụng tài chính trên 500 triệu đồng, xe tự lái, tuyển dụng nhân sự, tư vấn tư pháp. Rủi ro trung bình là công nghệ deepfake, chatbot, nội dung do AI tạo ra. Rủi ro thấp là ứng dụng giải trí, lọc thư rác, quản lý kho.

Đại diện các doanh nghiệp như VNPT AI, FPT Smart Cloud, Misa kiến nghị cơ quan quản lý sớm ban hành quy chuẩn cấp mã định danh AI-ID và hướng dẫn quy trình phân loại rủi ro để tránh kéo dài thời gian kiểm định. Các đại biểu cũng kỳ vọng Quỹ Phát triển AI, chính sách voucher hỗ trợ hạ tầng và cơ chế sandbox sẽ hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là startup, tự chủ phát triển mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tiếng Việt.

Ba cấp độ rủi ro trong sử dụng AI được quy định. Đồ họa: Lê Tân

Về chiến lược, bà Chu Hồng Trang, đại diện Cục Công nghiệp công nghệ thông tin - Bộ Khoa học và Công nghệ, chia sẻ định hướng Dự thảo Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Chiến lược đặt AI làm năng lực cốt lõi ngay từ khâu thiết kế, tổ chức và vận hành, được cấu trúc thành 9 trụ cột hành động với phụ lục 95 nhiệm vụ cụ thể, quán triệt nguyên tắc "6 rõ" (rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền) nhằm đưa AI trở thành nền tảng vận hành chủ đạo của Nhà nước và nền kinh tế.

AI không thay thế con người

Trong khu vực công, AI hỗ trợ hiệu quả việc tra cứu, tổng hợp thông tin, soạn thảo văn bản và phân tích dữ liệu lớn. Tuy nhiên, sai sót trong thực thi công vụ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người dân và doanh nghiệp. Do đó, các chuyên gia nhấn mạnh công thức vận hành AI công vụ: AI hữu ích + AI kiểm chứng được + Con người chịu trách nhiệm.

TS Hồ Đức Thắng lưu ý các cơ quan nhà nước cần phân biệt giữa AI công cộng và AI nội bộ, không nhập dữ liệu mật lên hệ thống công cộng. Cán bộ, công chức phải tuân thủ 5 nguyên tắc: AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ; luôn kiểm chứng nguồn gốc pháp lý văn bản; bảo vệ bí mật nhà nước; duy trì lưu vết quá trình xử lý và dán nhãn minh bạch khi sử dụng AI.

Quy định trong luật là công nghệ không thay thế thẩm quyền ra quyết định của con người. Cán bộ, công chức vận hành hệ thống là người soát xét, phê duyệt và chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng đối với văn bản, quyết định được ban hành.

Về giải pháp kỹ thuật, đại diện CMC giới thiệu nền tảng AI công vụ (CLEX) phát triển trên kiến trúc đồ thị tri thức (Knowledge Graph) liên kết hơn 2 triệu văn bản pháp luật và bản án, được thẩm định qua bộ tiêu chuẩn độc lập VLegal-Bench để loại bỏ "ảo giác AI". Đại diện Viettel AI và FPT Smart Cloud cũng nhấn mạnh 100% dữ liệu công vụ phải lưu trữ trong nước, tuân thủ nguyên tắc không bịa đặt, trích dẫn minh bạch nguồn đến từng điều khoản và cập nhật dữ liệu theo thời gian thực.

Lê Tân