Quần đảo tâm điểm trong cuộc tranh chấp thế kỷ Nga - Nhật

Chuyến thăm của Tổng thống Putin tới quần đảo Kuril đã thổi bùng căng thẳng trong tranh chấp lãnh thổ kéo dài nhiều thập kỷ giữa Nga và Nhật.

Tổng thống Vladimir Putin ngày 13/8 tới thăm khu liên hợp chế biến thủy sản Yasny trên đảo Iturup, thuộc quần đảo Kuril theo cách gọi của nước này. Chuyến thăm đầu tiên của ông Putin tới Kuril lập tức vấp phải phản ứng gay gắt từ Nhật Bản, nước cũng tuyên bố chủ quyền với quần đảo và gọi nó là Lãnh thổ phương Bắc.

Ngoại trưởng Nhật Bản Toshimitsu Motegi đã triệu Đại sứ Nga Nikolay Nozdrev để phản đối, trong khi Thủ tướng Sanae Takaichi gọi hành động của ông Tổng thống Putin là "hoàn toàn không thể chấp nhận được".

"Lãnh thổ phương Bắc là một phần lãnh thổ vốn thuộc về Nhật Bản, xét cả về lịch sử lẫn luật pháp quốc tế", Ngoại trưởng Motegi và Thủ tướng Takaichi cùng nhấn mạnh.

Đáp lại, Moskva ngay lập tức bác bỏ những tuyên bố từ Tokyo, mô tả chúng là "vô căn cứ và gây phẫn nộ".

"Chúng không phù hợp về mặt chính trị, mang tính xúc phạm và tất nhiên không có cơ sở pháp lý. Toàn bộ quần đảo Kuril là một phần không thể tách rời của đất nước chúng tôi. Không có gì phải nghi ngờ về chủ quyền và quyền tài phán của Nga đối với quần đảo này", phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova nói.

Sự việc một lần nữa đẩy căng thẳng giữa Nga và Nhật Bản dâng cao, khiến triển vọng hàn gắn quan hệ song phương trở nên xa vời hơn bao giờ hết.

Tranh chấp

Quần đảo Kuril là một chuỗi gồm 56 đảo và đảo nhỏ được hình thành từ dung nham núi lửa, ngăn cách biển Okhotsk với Bắc Thái Bình Dương.

Chuỗi đảo nằm giữa điểm cực nam của bán đảo Kamchatka thuộc vùng Viễn Đông nước Nga và điểm cực đông bắc của đảo Hokkaido, hòn đảo nằm ở phía cực bắc Nhật Bản, kéo dài khoảng 1.300 km.

Cùng với đảo Sakhalin, quần đảo Kuril hiện hợp thành tỉnh Sakhalin thuộc Nga, một trong 83 đơn vị hành chính liên bang của nước này.

Vị trí quần đảo tranh chấp giữa Nga và Nhật Bản. Đồ họa: GIS

Nhật Bản tuyên bố chủ quyền đối với 4 hòn đảo, gồm Iturup (tiếng Nhật là Etorofu), Kunashir (Kunashiri), Shikotan và Habomai ở phía nam quần đảo. Đây là những đảo nằm gần Nhật Bản nhất, ngay ngoài bờ biển Hokkaido. Tokyo coi 4 đảo trên thuộc tỉnh Hokkaido và cho rằng chúng đang bị Moskva "chiếm đóng trái phép".

Nữ hoàng Nga Yekaterina Đại đế từng khẳng định chủ quyền đối với quần đảo Kuril vào năm 1786 sau khi chính quyền của bà tuyên bố những đảo này do "các nhà thám hiểm Nga" phát hiện, do đó "chắc chắn phải thuộc về Nga".

Trong hiệp ước đầu tiên giữa Nga và Nhật Bản vào năm 1855, đường biên giới giữa hai nước được xác định nằm ngay phía bắc 4 hòn đảo nằm gần Nhật Bản nhất.

20 năm sau, một hiệp ước mới chuyển toàn bộ chuỗi đảo cho Nhật Bản, đổi lại Nga kiểm soát toàn bộ đảo Sakhalin. Nhật Bản giành lại quyền kiểm soát nửa phía nam đảo Sakhalin sau cuộc chiến Nga - Nhật năm 1905.

Khu dân cư Gorny trên đảo Iturup, thuộc quần đảo Kuril. Ảnh: TASS

Liên Xô tiếp quản

Quần đảo Kuril trở thành tâm điểm tranh chấp lãnh thổ giữa hai bên khi quân đội Liên Xô tiến công các đảo này trong những ngày cuối cùng của Thế chiến II, sau khi Mỹ thả bom nguyên tử xuống Hiroshima.

Moskva cho rằng tại Hội nghị Yalta tháng 2/1945, tổng thống Mỹ Franklin Roosevelt đã hứa trao lại quần đảo Kuril cho lãnh đạo Liên Xô Joseph Stalin để đổi lấy việc Liên Xô tham chiến chống Nhật.

Việc Liên Xô kiểm soát quần đảo Kuril đã ngăn cản Moskva và Tokyo ký hiệp ước hòa bình chính thức sau Thế chiến II, dù hai bên đã nhiều lần nỗ lực đạt thỏa thuận trong 70 năm qua.

Vào năm 1956, lãnh đạo Liên Xô Nikita Khrushchev từng đề nghị trao cho Nhật Bản hai hòn đảo nhỏ nhất là Shikotan và Habomai để đổi lấy việc hai nước có thể ký hiệp ước hòa bình, nhưng đã từ bỏ ý định sau khi Tokyo ký kết thỏa thuận liên minh quân sự với Washington.

Ông Putin trong chuyến thăm tới đảo Sakhalin hôm 12/8, trước khi tới quần đảo Kuril/Lãnh thổ phương Bắc. Ảnh: TASS

Dù tổng dân số trên quần đảo chỉ khoảng 20.000 người, các hòn đảo này lại có giá trị kinh tế và chiến lược cao. Các vùng biển xung quanh giàu trữ lượng hải sản và sở hữu các mỏ khoáng sản cùng kim loại hiếm, trong đó có rhenium, được dùng trong sản xuất máy bay siêu vượt âm.

Quyền kiểm soát quần đảo giúp tàu chiến hải quân Nga có thể tự do di chuyển ra Thái Bình Dương quanh năm, vì eo biển giữa Kunashir và Iturup không bị đóng băng vào mùa đông.

Nga những năm gần đây tăng cường hiện diện quân sự trên quần đảo Kuril. Năm 2016, Nga triển khai các hệ thống tên lửa phòng thủ bờ biển Bal và Bastion trên hai trong số 4 đảo thuộc quần đảo Kuril. Những năm tiếp theo, nước này đưa các hệ thống tên lửa phòng không tới đó và lập căn cứ không quân trên đảo Iturup.

Tranh chấp giữa hai bên lắng xuống, cho đến khi truyền thông nhà nước Nga công bố thông tin về chuyến thăm của ông Putin tới Kuril. Chuyến thăm đã "làm tổn thương cảm xúc" của người dân Nhật và khiến tâm lý phản đối Nga ở nước này phức tạp hơn, Thủ tướng Takaichi nói.

Bà cho rằng điều này có thể khiến quá trình khôi phục quan hệ song phương, vốn đã căng thẳng vì cuộc chiến ở Ukraine, có thể thêm khó khăn.

Khi thị sát một cuộc diễn tập trên tàu tuần dương tên lửa ngày 13/8, Tổng thống Putin cũng đề cập đến quan hệ Nga - Nhật, nói rằng Moskva đã "rất nỗ lực" nhằm đưa lập trường của hai bên xích lại gần nhau.

"Nhưng thật không may, chúng ta có thể thấy một số thay đổi trong lập trường của nước láng giềng", ông Putin nói. "Chúng ta không hề đe dọa Nhật".

Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, Inquirer)