Phật đản mồng 8 hay rằm tháng Tư mới đúng, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm lý giải bất ngờ

Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đã chia sẻ với Dân Việt về lý do tại sao lại tổ chức Phật đản vào ngày mồng 8 tháng Tư và ngày 15 tháng Tư âm lịch.

Trong không khí hân hoan của những ngày tháng Tư âm lịch, rất nhiều tự viện đang rộn ràng tổ chức ngày Phật đản kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đản sinh. Đây được xem là ngày hội lớn của những người theo đạo Phật và người dân ở nhiều nơi.

Tuy nhiên, nhiều thắc mắc không hiểu tại sao miền Bắc lại hay tổ chức lễ Phật đản trước ngày mồng 8 tháng Tư, còn miền Nam lại hay tổ chức vào ngày 15 tháng Tư âm lịch. Ngày nào là ngày chính của Phật đản?

Dân Việt đã có cuộc trao đổi với Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban Hoằng pháp Trung ương, Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP. Hà Nội, Trụ trì chùa Bằng A và Lý Triều Quốc sư.

Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng ban Hoằng pháp Trung ương. Ảnh: Bảo Trinh

Thưa Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm. Xin Ngài chia sẻ cho toàn thể các tín đồ Phật tử và người dân về nguồn gốc và ý nghĩa của ngày Phật đản?

- Hai chữ “Phật đản” mang một ý nghĩa rất thiêng liêng và tôn kính đối với những người theo Phật giáo. Trong âm Hán Việt, ngày con người ta được sinh ra gọi là ngày sinh nhật, còn đối với các bậc tôn quý người ta gọi là “đản”. Ngày sinh của các bậc thánh người ta gọi là Thánh đản, còn ngày sinh của Phật Thích Ca Mâu ni là Phật đản.

Chữ “Phật đản” bắt nguồn từ khi Phật giáo hình thành để kỷ niệm ngày ra đời của đức giáo chủ Thích Ca Mâu Ni.

Theo lịch sử Phật giáo Nam truyền, Đức Phật sinh vào ngày trăng tròn năm 624 TCN tại một tiểu bang Ca Tỳ La Vệ thuộc Liên bang Ấn Độ. Ngài là Thái tử Tất Đạt Đa, con của đức vua Tịnh Phạn và hoàng hậu Ma Gia. Ngài lớn lên trong hoàng cung, vâng lệnh song thân lập gia đình với công chúa Gia Du Đà La và hạ sinh Thái tử La Hầu La.

Trong các chuyến xuất cung du ngoạn ngoại thành, Ngài chứng kiến cuộc đời có quá nhiều khổ đau, thế giới vạn vật vô thường sinh diệt. Từ đó, Ngài luôn trầm tư mặc tưởng, mong muốn tìm ra niềm hạnh phúc an lạc trong cuộc sống nên đã khước từ tất cả cuộc sống và tương lai ở trong thế gian để ra đi tìm chân lý.

Năm 19 tuổi, nhằm ngày mồng 8 tháng Hai âm lịch, Thái tử Tất Đạt Đa từ bỏ cung vàng điện ngọc và vợ con đi xuất gia. Sau 11 năm tu hành (6 năm tu khổ hạnh, 5 năm tìm thầy học đạo), Ngài chứng đạo, trở thành Đấng giác ngộ, được tôn vinh là Đức Thế Tôn hay còn gọi là Đức Phật. Sau đó, Ngài đi khắp xứ Ấn Độ giảng pháp, đem chân lý giác ngộ giảng dạy cho mọi người.

Sau 49 năm thuyết pháp, từ khi 31 tuổi đến năm 80 tuổi, Ngài nhập Niết bàn tại rừng Sa la song thọ thuộc thành Câu Thi Na (bắt đầu tính là năm Phật lịch). Do đó, Phật lịch năm nay là 2570.

Đại lễ Phật đản Phật lịch 2569 tại chùa Bằng A. Ảnh: Chùa Bằng A

Năm 1999, Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc lấy ngày Lễ Phật đản để làm ngày lễ hòa bình của các tôn giáo, nêu cao giá trị hòa bình, đạo đức, nhân văn, tôn trọng sự sống, vì quyền con người...

Kỷ niệm ngày đản sinh của Đức Phật cũng là ngày kỷ niệm, tri ân, tôn kính một con người đã vì tất cả mọi người mà hy sinh - đây cũng chính là quan điểm “dấn thân phục vụ” của Đạo Phật với tinh thần “vô ngã, vị tha”, nhờ vậy mà nhân loại được an lạc, hạnh phúc.

Cho đến bây giờ vẫn có nhiều người thắc mắc không hiểu tại sao miền Bắc lại hay tổ chức lễ Phật đản trước ngày 8/4 âm lịch, còn miền Nam lại hay tổ chức trước ngày 15/4? Ngày nào là ngày chính của Phật đản?

- Theo lịch Phật giáo Bắc truyền (tức Hán tạng) ghi lại, Phật đản là ngày mồng 8 tháng Tư âm lịch. Trong kinh điển Phật giáo Bắc truyền ghi một năm có mấy ngày kỷ niệm gắn với những sự kiện lớn trong cuộc đời của Đức Phật như sau: Phật đản (mồng 8 tháng Tư âm lịch), Phật xuất gia (ngày mồng 8 tháng Hai), Phật thành đạo (mồng 8 tháng Chạp âm lịch) và Phật nhập Niết bàn (15 tháng Hai âm lịch).

Tuy nhiên, theo Kinh điển của Phật giáo Nam truyền thì ghi Phật sinh vào ngày trăng tròn (tức ngày 15 tháng Tư âm lịch), thành đạo cũng vào ngày trăng tròn (năm 35 tuổi) và nhập Niết bàn cũng nhằm ngày trăng tròn (năm 80 tuổi). Nên mới có lễ gọi là Vesak tức là lễ tam hợp (kỷ niệm ngày đản sinh – thành đạo và nhập Niết bàn).

Vậy nên, tổ chức ngày mồng 8 tháng Tư hay 15 tháng Tư âm lịch đều được, miễn việc tổ chức trang nghiêm, thành kính và trên tinh thần từ bi – trí tuệ của đạo Phật.

Thưa Hòa thượng, Đại lễ Phật đản ngày nay không chỉ dành riêng cho Phật tử mà còn thu hút đông đảo người dân tham dự. Theo Hòa thượng, điều gì khiến những giá trị của ngày lễ này có sức lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội hiện đại?

- Không phải ngày nay mà từ ngàn xưa, Phật đản đã được các bậc vua chúa thành kính kỷ niệm và tổ chức như một ngày hội lớn nên mới có ngày hội rước nước trên nhiều quốc gia.

Ở Việt Nam là ngày hội của tứ pháp diễn ra tại xã Phù Đổng, TP Hà Nội vào ngày mồng 7 và 8 tháng Tư âm lịch để mừng Phật đản sinh. Người dân làm nông nghiệp lúa nước quan niệm, ngày mồng 8 tháng Tư là ngày Phật đản sinh nên thường có mưa, ứng với hiện tượng rồng phun nước để tắm Phật.

Đại lễ Phật đản là lễ hội lớn của những người theo đạo Phật và người dân Việt Nam ở nhiều vùng miền. Ảnh: Phật sự Online

Người nông dân xưa có câu: “Mồng 8 tháng Tư trời không mưa, bỏ cả cày bừa mà đi ăn xin”. Một số nơi còn có câu: “Hôm nay mồng 8 tháng Tư/Ai không đi lễ thì hư cả đời”.

Ngày Phật đản không chỉ là dịp để tưởng nhớ Đức Phật đản sinh mà còn là lời nhắc nhở mỗi người thực hành tinh thần Từ bi - Trí tuệ - Đoàn kết và Trách nhiệm xã hội. Đây là cơ hội để Phật tử hướng tâm phụng sự nhân sinh, sống tỉnh thức và xây dựng trách nhiệm xã hội.

Chủ đề của mùa Phật đản năm nay mang thông điệp gì đặc biệt đối với đời sống con người trong bối cảnh xã hội còn nhiều áp lực, bất an và biến động?

- Lễ Phật đản hàng năm thường không có chủ đề riêng. Chủ đề, thông điệp chung của lễ Phật đản đều là xuất phát từ tình thương với tinh thần từ bi, trí tuệ của đạo Phật.

Nhưng năm nay, có một sự trùng lặp rất đặc biệt đó là từ thông điệp của Đức Pháp chủ, dâng văn của Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam cũng như bài giảng pháp trong mùa Phật đản của Ban Hằng pháp Trung ương đều có 12 chữ “Từ bi – Trí tuệ - Hòa hợp – Đoàn kết - Phụng sự nhân sinh”.

Thế giới đang trải qua những chuyển động sâu sắc, sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo, biến đổi khí hậu và suy thoái hệ sinh thái, biến động chính trị nhiều khu vực trên toàn cầu và đặc biệt là sự khủng hoảng niềm tin vào các hệ giá trị truyền thống.

Vì thế, đây là thời điểm để toàn thể cộng đồng Phật giáo suy ngẫm những lời dạy của Phật trong kinh Tạp A Hàm để rèn luyện nội lực, định hướng dấn thân và nắm vững cương lĩnh hoằng pháp trong thời đại hội nhập.

Giữ vững tư duy chân chánh, không quên Bồ đề tâm, Bồ đề nguyện, Bồ đề hạnh thì mới có khả năng vận dụng phương tiện thiện xảo dấn thân kiến tạo thế giới hòa bình, phát triển bền vững qua bốn trụ cột: Từ bi, Trí tuệ, Đoàn kết và Trách nhiệm xã hội.

Lễ thả hoa đăng và cầu nguyện nhân dịp Đại lễ Phật Đản tại chùa Pháp Hoa (TPHCM). Ảnh: Nguyễn Huế

Đạo Phật là đạo tự giác – giác tha, tức là mình hoàn thiện bản thân rồi cùng giúp người khác cùng hoàn thiện. Mình được ấm no, hạnh phúc thì cũng giúp người khác được ấm no, hạnh phúc. Tinh thần phụng sự chính là sự dấn thân của mỗi người con Phật.

Đặc biệt, tinh thần “Bồ tát đạo” của Phật giáo đại thừa Việt Nam là lấy hạnh của Bồ tát tức là lấy việc phục vụ mọi người làm nhiệm vụ tích cực của mình. Quan niệm của Phật giáo đại thừa là mọi người đều có Phật tính. Phật là Phật đã thành, chúng sinh là Phật sẽ thành. Tinh thần phụng sự của Phật giáo là phục vụ chúng sinh tức cúng giàng chư Phật.

Trong giáo lý nhà Phật, tinh thần từ bi và trí tuệ luôn được đề cao. Theo Hòa thượng, người trẻ hôm nay có thể học được điều gì từ Đức Phật để sống tích cực và cân bằng hơn?

- Tất cả con người chúng ta, dù già, dù trẻ, dù lớn, dù bé hay ở thành phần giai cấp nào cũng đều phải nêu cao tinh thần từ bi. “Từ” tức là sự ban vui, “bi” tức là sự cứu khổ. Ý nghĩa của từ này là luôn hướng tới việc mang lại niềm vui, hạnh phúc, tình thương yêu và sự bình đẳng cho mọi người cũng như là chính mình. Thương yêu mọi người cũng chính là đang thương yêu mình. Mọi người vui và hạnh phúc thì mình cũng hạnh phúc.

Đối với lớp trẻ nói riêng, với mọi người nói chung… chúng ta hãy lấy tinh thần từ bi của đạo Phật làm kim nam cho cuộc sống hàng ngày. Bởi tinh thần từ bi gắn kết với trí tuệ sẽ dẫn dắt con người đến sự giác ngộ, xa lìa được khổ đau, tham ái để có cuộc sống hạnh phúc, an vui.

Nhiều chùa hiện nay tổ chức lễ Phật đản theo hướng gần gũi, sinh động hơn như thả hoa đăng, rước kiệu hoa, triển lãm, nghệ thuật Phật giáo… Theo Hòa thượng, việc đổi mới hình thức tổ chức cần được thực hiện như thế nào để vẫn giữ được sự trang nghiêm của đạo Phật?

- Tất cả các nghi lễ của đạo Phật đều phải đạt được 2 vấn đề. Thứ nhất là tạo không khí linh thiêng, trang nghiêm, tôn kính, chân thật. Thứ hai là mang lại niềm an vui. Lễ Phật đản từ ngàn xưa đã được xem như một lễ hội lớn của toàn dân.

Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm cùng các chư tôn đức Tăng, Ni làm lễ Phật đản tại chùa Bằng A năm 2025. Ảnh: Chùa Bằng A

Trong lễ Phật đản thường có các nghi thức: Lễ Phật, tắm Phật, rước Phật, thả hoa đăng, triển lãm tranh - ảnh Phật giáo về cuộc đời Đức Phật… Tất cả nhằm bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ sự ra đời của Đức Phật.

Tại chùa Bằng A (Linh Tiên Tự) của chúng tôi, nhiều năm qua, cứ đến ngày Phật đản là sẽ tổ chức rước kiệu đi quanh làng, coi đây là một sự ban phúc của Đức Phật đến tất cả mọi người. Kiệu rước đến đâu, hình ảnh của Đức Phật lại lan tỏa và nhân dân lại hân hoan đón chào. Từ đó, tăng thêm niềm kính ngưỡng đối với Phật giáo, tăng thêm niềm tin vào những lời Phật dạy và sống theo lời Phật dạy.

Trên thế giới, mỗi nước sẽ tổ chức lễ Phật đản theo một cách khác nhau. Chẳng hạn, ở Hàn Quốc, dịp Phật đản sẽ tổ chức lễ hội đèn lồng. Ở Việt Nam chúng ta nhiều năm trở lại đây, dịp Phật đản, các chùa sẽ tổ chức rước kiệu hoặc xe hoa. Để có được thành công cho những sự kiện này, các Tăng, Ni, Phật tử và người dân cùng nhau chung tay tổ chức, nhờ thế mà tinh thần đoàn kết tăng lên và niềm tin cũng được củng cố hơn.

Cảm ơn Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đã chia sẻ thông tin.