Nỗi sợ 'trả giá' sau mỗi lần sinh con

Phần lớn người trẻ quanh tôi vẫn mong muốn có con, nhưng thứ họ sợ là cái giá phải trả sau khi sinh con.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn rất đáng lo khi tỷ suất sinh giảm mạnh. Theo Tổng cục Thống kê, tổng tỷ suất sinh (TFR) năm 2024 chỉ còn khoảng 1,91 con mỗi phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con và là mức thấp nhất từng được ghi nhận. Đặc biệt, ở các đô thị lớn như TP HCM, Hà Nội..., mức sinh còn thấp hơn nhiều. Trong khi đó, tuổi thọ của người Việt ngày càng tăng, đồng nghĩa với việc dân số đang già hóa rất nhanh.

Nếu xu hướng này kéo dài, khoảng 20-30 năm nữa Việt Nam sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu lao động, tăng trưởng kinh tế chậm lại, quỹ hưu trí chịu áp lực lớn và chi phí chăm sóc người cao tuổi ngày càng tăng. Đây không còn là câu chuyện của từng gia đình, mà là vấn đề của cả nền kinh tế.

Thực ra, người trẻ không ngại sinh con, họ đang sợ cái giá phải trả để có con. Nhiều người cho rằng giới trẻ ngày nay ích kỷ, thích hưởng thụ, ngại trách nhiệm nên không muốn sinh con. Thực tế có lẽ ngược lại. Tôi thấy phần lớn người trẻ quanh mình vẫn mong muốn có một gia đình hạnh phúc và những đứa con khỏe mạnh. Nhưng họ cũng nhìn thấy rất rõ những áp lực trước mắt:

Đó là giá nhà cao đến mức phải vay nợ 20-30 năm; là tiền thuê nhà chiếm phần lớn thu nhập; là chi phí nuôi dạy con ngày càng đắt đỏ; là công việc bấp bênh trong bối cảnh AI và tự động hóa thay đổi thị trường lao động; là nỗi lo mất cơ hội thăng tiến sau khi sinh con; là áp lực phải cho con học thêm, học trường tốt để không thua bạn kém bè...

Trong hoàn cảnh đó, quyết định "chưa sinh con" không phải vì họ không muốn có con, mà là thứ họ buộc phải lựa chọn để giảm rủi ro cho chính gia đình mình.

Nghịch lý lớn nhất là giai đoạn ba năm đầu đời của một đứa trẻ - thời điểm các gia đình cần sự hỗ trợ nhất về mọi mặt - nhưng thực tế họ đang phải "tự bơi". Vì vậy, nếu kêu gọi người trẻ sinh con vì khoản thưởng vài triệu đồng, hiệu quả sẽ rất hạn chế. Theo tôi, muốn người trẻ sinh con, trước hết phải làm cho việc sinh đẻ trở nên khả thi hơn:

>> Vợ chồng lương 35 triệu sinh hai con - sướng hơn thời độc thân

Thứ nhất, nhà trẻ công phải được xem là hạ tầng thiết yếu. Một trong những nỗi lo lớn nhất của các gia đình trẻ là ai sẽ trông con khi bố mẹ quay lại làm việc sau sinh? Hiện nay, nhiều gia đình phải gửi con ở cơ sở tư nhân với chi phí từ vài triệu đến hơn chục triệu đồng mỗi tháng. Ba năm đầu đời của một đứa trẻ có thể tiêu tốn hàng trăm triệu đồng chỉ riêng tiền giữ trẻ.

Thế nên, giải pháp cần thiết nhất là: xây dựng nhà trẻ công lập nhận trẻ từ 6 tháng tuổi; học phí thấp hoặc miễn phí với gia đình thu nhập trung bình và thấp; thời gian giữ trẻ linh hoạt; có chăm sóc y tế và dinh dưỡng ngay tại trường. Khi cha mẹ biết chắc con mình có nơi chăm sóc an toàn với chi phí hợp lý, họ mới dám nghĩ đến việc sinh thêm con. Đây là khoản đầu tư cho nguồn nhân lực tương lai chứ không phải chi phí phúc lợi đơn thuần.

Thứ hai, không để phụ nữ một mình gánh việc sinh con. Trên thế giới có một khái niệm gọi là "Motherhood Penalty" - hình phạt làm mẹ. Nó mô tả thực tế rằng sau khi sinh con, nhiều phụ nữ bị giảm thu nhập, mất cơ hội thăng tiến, dễ bị doanh nghiệp từ chối tuyển dụng, phải gánh phần lớn việc chăm sóc con. Nếu tình trạng này không thay đổi, nhiều phụ nữ sẽ tiếp tục trì hoãn hoặc từ chối sinh con.

Giải pháp là: tăng thời gian nghỉ chăm con cho người cha; mặc định người cha được nghỉ (nếu không sử dụng thì mất quyền lợi); khuyến khích doanh nghiệp xây dựng môi trường làm việc thân thiện với gia đình. Khi cả cha và mẹ cùng chia sẻ trách nhiệm chăm con, doanh nghiệp sẽ giảm tâm lý chỉ e ngại tuyển phụ nữ. Bình đẳng giới không chỉ tốt cho phụ nữ. Nó còn là chính sách khuyến sinh hiệu quả.

Thứ ba, nhà ở phải là nơi để ở, không phải chỉ là tài sản đầu tư. Rất khó để một cặp vợ chồng trẻ nghĩ đến chuyện sinh con khi tiền thuê nhà đã chiếm gần một nửa thu nhập. Càng khó hơn khi giá nhà tăng nhanh hơn thu nhập trong nhiều năm. Một gia đình không có chỗ ở ổn định sẽ luôn trì hoãn kế hoạch sinh con.

Do đó, thứ họ cần là: mở rộng nhà ở xã hội; phát triển nhà cho thuê dài hạn với giá hợp lý; ưu tiên gia đình trẻ có con nhỏ; nghiên cứu các biện pháp hạn chế đầu cơ khiến giá nhà bị đẩy lên quá cao; an cư luôn là nền tảng của lạc nghiệp.

Thứ tư, giảm áp lực "không được thua bạn bè". Nhiều gia đình không sợ tiền sữa, bỉm. Điều họ sợ là tiền học cho con. Từ học thêm, ngoại ngữ, kỹ năng đến đủ loại lớp năng khiếu khiến nhiều cha mẹ cảm thấy nuôi một đứa trẻ phải tiêu tốn hàng trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng. Nếu xã hội vẫn coi thành công chỉ có một con đường là học thật nhiều, thi thật cao thì chi phí nuôi con sẽ còn tiếp tục leo thang.

Muốn khuyến sinh, chúng ta cần: nâng cao chất lượng giáo dục công; giảm phụ thuộc vào học thêm; tôn trọng nhiều con đường nghề nghiệp khác nhau. Khi áp lực giảm xuống, quyết định sinh con cũng sẽ nhẹ nhàng hơn.

Cuối cùng, giảm thủ tục hành chính cho người có con nhỏ. Sau khi sinh con, cha mẹ phải làm rất nhiều thủ tục: khai sinh, bảo hiểm y tế, đăng ký cư trú, tìm nhà trẻ, xin các khoản hỗ trợ... Những việc nhỏ cộng lại thành rất nhiều phiền phức. Giảm thủ tục cũng là giảm áp lực cho người trẻ sau sinh con. Những thay đổi này không tốn quá nhiều chi phí nhưng giúp người dân bớt phiền hà và cảm thấy Nhà nước luôn đồng hành.

Người trẻ không cảm thấy mình phải một mình gánh toàn bộ chi phí và rủi ro khi sinh con. Đó mới là điểm mấu chốt. Nếu giá nhà vẫn quá cao, nhà trẻ công lập còn thiếu, phụ nữ vẫn chịu "hình phạt làm mẹ", thì dù truyền thông hay đến đâu, người trẻ cũng sẽ tiếp tục trì hoãn việc sinh con. Tiền thưởng chỉ phát huy hiệu quả khi nền tảng chính sách đã đủ mạnh.

Nếu hôm nay chúng ta không tạo điều kiện để người trẻ dám sinh con, thì vài thập kỷ tới đất nước sẽ phải trả giá bằng thiếu hụt lao động, tăng trưởng chậm lại và gánh nặng an sinh ngày càng lớn. Người trẻ không cần những khẩu hiệu thật hay. Họ cần một lời cam kết rõ ràng rằng: "Bạn sẽ không phải một mình gánh hết chi phí và rủi ro khi quyết định sinh con". Đó mới là chính sách khuyến sinh bền vững và cũng là khoản đầu tư sinh lời lớn nhất cho tương lai của Việt Nam.

Vũ Khánh