1 day ago
7
Hiệp ước Versailles ký kết ngày 28.11.1787 giữa Giám mục Bá Đa Lộc, đại diện chúa Nguyễn Phúc Ánh, và Bá tước De Montmorin, đại diện Pháp hoàng Louis XVI, đã trở nên bất khả thi từ trong trứng nước do tình trạng kiệt quệ của ngân khố Pháp cùng một vài yếu tố khác.
Văn kiện này chìm trong quên lãng một thời gian và bỗng nhiên được nhắc lại, nhân chuyến hải hành của chiếc tàu Cybèle đến vùng biển VN vào cuối năm 1817 đầu năm 1818. Người thuyền trưởng cầm đầu phái bộ Pháp trong chuyến đi này là Đại tá hải quân De Kergariou, và mục đích của chuyến đi được nhà sử học Trần Trọng Kim xác định như sau: "Qua tháng 6 năm ấy (1817 - LN), chiếc tàu binh tên là Cybèle của nước Pháp vào cửa Đà Nẵng. Quan thuyền trưởng là De Kergarion (sic) bá tước nói rằng Pháp hoàng Louis XVIII sai sang xin thi hành những điều ước của ông Bá Đa Lộc ký năm 1787 về việc nhường cửa Đà Nẵng và đảo Côn Lôn. Vua Thế Tổ sai quan ra trả lời rằng những điều ước ấy nước Pháp trước đã không thi hành thì nay bỏ, không nói đến nữa" (Việt Nam sử lược - NXB Văn học 2012, trang 465).
Chân dung vua Gia Long (1762 - 1820)
ảnh: Tư liệu
Các chi tiết trên không được ghi chép trong bộ sử Đại Nam Thực Lục, và người đọc tự hỏi không biết cụ Trần Trọng Kim đã dựa vào nguồn tư liệu nào khi xác định như thế. Cuối cùng, có thể câu trả lời xuất phát từ một tác phẩm dày 612 trang nhan đề Abrégé de l'histoire d'Annam (tạm dịch: Lược sử xứ An Nam) của Alfred Schreiner xuất bản tại Sài Gòn năm 1906, trong đó tác giả viết: "Năm 1818, Bá tước de Kergariou, người chỉ huy chiếc tàu Cybèle, đã nhân danh quốc vương nước Pháp Louis XVIII, đến yêu cầu thi hành hiệp ước 1787 liên quan đến Tourane (Đà Nẵng - LN) và Poulo-Condore (Côn Đảo - LN). Ông ta được tiếp đón một cách long trọng, song không gặt hái được điều gì…" (Abrégé... sđd - trang 115-116 - LN tạm dịch).
SỰ THẬT Ở ĐÂU ?
Trên thực tế, nhiều cây bút đã không biết rằng vào giữa thập niên 1910, một tác phẩm của chính "người trong cuộc" đã gián tiếp phủ nhận điều tưởng tượng trên về sứ mạng của tàu Cybèle. Đó là nhật ký du hành của chính Đại tá hải quân De Kergariou, thuyền trưởng tàu Cybèle, được cây bút Pierre de Joinville tường thuật đầy đủ trong tác phẩm La mision de la Cybèle en Extrême - Orient 1817-1818 - Journal de voyage du capitaine A.De Kergariou (tạm dịch: Sứ mạng của tàu Cybèle tại Viễn Đông 1817-1818 - Nhật ký du hành của thuyền trưởng A.De Kergariou) xuất bản tại Paris năm 1914.
Trang bìa tác phẩm La mission de la Cybèle của Pierre de Joinville
ảnh: Tư liệu của tác giả
Nội dung nhật ký hải hành của De Kergariou cho biết thời điểm chính xác tàu Cybèle cập cảng Tourane (Đà Nẵng) là ngày 30.12.1817. Thời điểm này, tại triều đình Huế, chỉ còn 2 quan lại người Pháp: một là Jean Baptiste Chaigneau - được chúa Nguyễn Ánh đặt tên Việt là Nguyễn Văn Thắng, bổ nhiệm chức Chưởng cơ (tòng nhị phẩm), phong tước Thắng Đức hầu; hai là Philippe Vannier, tên Việt là Nguyễn Văn Chấn, chức Chưởng cơ, tước Chấn Võ hầu.
Vì thế, khi vừa đến nơi, thuyền trưởng tàu Cybèle De Kergariou đã vội vàng viết cho Chaigneau và Vannier một bức thư dài tóm lược mục đích của chuyến đi gồm:
- Giương cao lá quốc kỳ Pháp trên vùng biển châu Á và bảo vệ hoạt động thương mại của người Pháp trong khu vực này.
- Xin yết kiến vua Gia Long, chuyển đến nhà vua lời thăm hỏi của vua Louis XVIII nhân dịp vị hoàng đế Pháp trở lại ngai vàng.
- Dâng tặng vua Gia Long mấy món quà tặng của vua Louis XVIII (gồm một đồng hồ quả lắc, một khẩu súng săn, và hai khẩu súng ngắn).
Được trình báo về việc De Kergariou xin yết kiến, vua Gia Long ra lệnh cho triều thần đình nghị và đến ngày 15.1.1818, Vannier đã chuyển đến viên thuyền trưởng nội dung bản đình nghị cho rằng vì De Kergariou không mang theo quốc thư, vua Gia Long không thể tiếp họ, mặt khác cũng không thể nhận tặng vật, vì không biết số tặng vật đó xuất phát từ đâu.
Ngày 22.1.1818, một nghi thức trọng thể diễn ra ở Tourane, nhiều quan lại VN mặc lễ phục hội kiến với thuyền trưởng De Kergariou và thủy thủ đoàn tàu Cybèle. Họ dùng trà với nhau và theo chỉ thị của vua Gia Long, phái bộ Pháp được cung cấp thực phẩm đủ cho chuyến trở về, gồm: 5 con trâu, 5 con heo, 90 gà vịt và nhiều rau cải.
Trang cuối hiệp ước Versailles 28.11.1787 có chữ ký của Bá tước de Montmorin (trên) và Bá Đa Lộc (dưới)
ảnh: Tư liệu của tác giả
Thời quân chủ ở nước ta, việc hoàng đế VN không tiếp các phái bộ nước ngoài không mang theo quốc thư là một điểm quan trọng trong nghi thức ngoại giao, chuyện vua Gia Long từ chối tiếp thuyền trưởng De Kergariou là một sự kiện bình thường và hợp lý.
Song điều "bất thường" nằm ở một khía cạnh khác. Đó là trong hơn 20 ngày tiếp xúc giữa thuyền trưởng De Kergariou và các quan lại đại diện triều đình Huế, chưa bao giờ hiệp ước Versailles ngày 28.11.1787 được nhắc đến, dù chỉ một lời!
Đặc biệt hơn nữa, trước chuyến đi, De Kergariou nhận chỉ thị là không được đề cập gì đến hiệp ước này, để giữ thiện cảm với phía VN (La mission de la Cybèle... sđd, trang XVI).
Vậy mà trong hàng trăm năm qua, Việt Nam Sử Lược và nhiều tài liệu của các cây bút VN đã gán ghép cho tàu Cybèle sứ mạng yêu cầu triều đình VN thi hành hiệp ước Versailles về phần mình.
Thiết nghĩ nỗi oan này của tàu Cybèle cần được giải tỏa cho đúng với sự thật lịch sử!
