Những tòa soạn báo dưới gầm sàn nhà tù

Các "tòa soạn" báo bí mật như vậy đã được thành lập tại nhiều nhà tù giam cầm các chiến sĩ cách mạng thời chống Pháp và chống Mỹ.

Dưới sự chỉ đạo của các tổ chức Đảng, những người tù chính trị đã mưu trí, sáng tạo trong việc biên soạn, xuất bản và phát hành những tờ báo bí mật bằng nhiều phương thức chưa từng có.

Những câu chuyện cảm động về một thời làm báo trong tù và ngoài chiến trường đang được kể trong trưng bày chuyên đề "Bút thép, lòng son", do Ban quản lý di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam.

Những "tòa soạn" bí mật trong tù

Cuối năm 1930 đầu năm 1931, Chi bộ Đảng Nhà tù Hỏa Lò ra đời đã chỉ đạo xuất bản báo chí nhằm phản ánh cuộc sống sinh hoạt, lên án chế độ giam cầm hà khắc, tuyên truyền cách mạng và nuôi dưỡng tinh thần lạc quan cho tù nhân.

Nhiều tờ báo được biên soạn, xuất bản bí mật trong các trại giam như: Lao tù tạp chí, Con đường chính, Đời tù, Xuân tù...

Để tránh sự kiểm soát nghiêm ngặt của giám ngục, tài liệu báo chí được tù chính trị cất giấu công phu dưới gầm sàn, trong khe tường... và âm thầm chuyển tới tay tù nhân.

Trong thời gian sống chung ở trại với anh em, đồng chí Trường Chinh có một " văn phòng" ở dưới gầm sàn, bên ngoài che một mảnh chiếu.

Ngày ngày vào buổi trưa, ông chui xuống "văn phòng" nằm phủ phục ở sau chiếc chiếu để viết sách, báo, tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản hoặc huấn luyện anh em.

Tờ báo Con đường chính do ông Trường Chinh làm chủ bút, cùng với tờ Đuốc đưa đường do đồng chí Lê Duẩn làm chủ bút, đã tham gia cuộc bút chiến quyết liệt với những người theo Quốc dân đảng.

Tới đầu những năm 1950, cũng tại Nhà tù Hỏa Lò, ông Trần Hữu Thỏa (Nguyễn Tiến Hà) tiếp tục con đường làm báo trong tù của cha anh.

Từ năm 1950 - 1953, ông Thỏa được giao nhiệm vụ làm chủ biên và lo mọi việc để ra mắt bản tin trong Nhà tù Hỏa Lò. Các chi ủy viên, tổ trưởng Đảng ở các trại được chọn lọc tham gia góp tin.

Ông Thỏa còn nhớ trụ sở viết báo là gầm sàn. Nơi cất giấu bản thảo là "hầm hàm ếch", nói đúng hơn chỉ là cái hốc đào trong tường, ngang dọc chừng hơn 10 phân. Cửa hầm được ngụy trang kín, bên ngoài xếp chăn, gối che khuất.

Báo viết xong được bí mật truyền đi các nơi, đã động viên đảng viên, quần chúng tin tưởng ở thắng lợi của cuộc kháng chiến trường kỳ.

Còn trong không gian biệt lập và chế độ giam cầm khắc nghiệt của Nhà tù Côn Đảo, báo chí cách mạng cũng trở thành sợi dây gắn kết giữa những người tù chính trị.

Từ các vật liệu thô sơ như giấy gói thuốc lá, giấy xi măng, cọng chổi..., các tờ báo Ý kiến chung, Người tù đỏ, Sinh hoạt, Xây dựng... được biên soạn, xuất bản và lưu truyền bí mật trong các trại giam, giúp người tù giữ vững ý chí đấu tranh và tinh thần lạc quan giữa nơi đảo xa nghìn trùng.

Trong khi đó, năm 1940, Đảng bộ Nhà tù Sơn La đề ra nhiều hình thức hoạt động phong phú, trong đó có xuất bản báo Suối reo do đồng chí Xuân Thủy làm chủ bút.

"Trong nhà tù, thực dân Pháp không cho ai giữ giấy, bút, mực. Chúng tôi phải đấu tranh mãi mới giành được quyền ấy để viết thư cho gia đình. Cố nhiên giấy, bút, mực còn để bí mật viết Suối reo", ông Xuân Thủy kể lại trong hồi ký Xuân Thủy - Nhà hoạt động chính trị, ngoại giao xuất sắc, nhà báo, nhà thơ lớn (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật phát hành năm 2012).

Những nhà báo liệt sĩ

Tại trưng bày, câu chuyện về sự hy sinh anh dũng của những nhà báo chiến trường: Trần Kim Xuyến, Bùi Đình Túy, Phạm Thị Ngọc Huệ, Dương Thị Xuân Quý, Lương Nghĩa Dũng tạo một khoảng xúc động cho người xem.

Ở đó có câu chuyện về nhà báo Lương Nghĩa Dũng - phóng viên chiến trường của Việt Nam Thông tấn xã, nổi tiếng với nhiều bức ảnh mang giá trị lịch sử.

Năm 1967, ông trở thành một trong những phóng viên chủ lực của Tổ ảnh Quân sự, Phân xã Nhiếp ảnh thuộc Việt Nam Thông tấn xã.

Ông hăng hái đi đến các chiến trường, chụp nhiều bức ảnh ghi lại những khoảnh khắc chiến đấu kiên cường của quân và dân ta. Mùa hè năm 1972, nhà báo Lương Nghĩa Dũng hy sinh trên mặt trận Quảng Trị.

Năm 2017, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh với bộ ảnh "Những khoảnh khắc để lại".

Câu chuyện nhà báo Dương Thị Xuân Quý hy sinh ngoài mặt trận khi tuổi đời còn rất trẻ, bỏ lại gia đình, con thơ, cùng những vần thơ đẹp, khiến người xem đặc biệt xúc động.

Năm 1965, chị viết đơn tình nguyện vào chiến trường miền Nam.Tại chiến trường Khu 5, bà luôn xung phong tới các vùng trọng điểm đang diễn ra các cuộc giao tranh ác liệt với quân thù để đưa tin, viết bài.

Đêm 8-3-1969, chị anh dũng hy sinh tại xã Xuyên Tân, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam trong một trận càn ác liệt của địch.

Tại trưng bày, bức thư chị gửi cho gia đình từ mặt trận khiến người đọc rưng rưng.

Ngã xuống ở tuổi 28, nhà báo Dương Thị Xuân Qúy để lại nhiều tác phẩm có giá trị như: Chỗ đứng (truyện, 1968), Gương mặt thách thức (bút ký,1969), Hoa rừng (tập truyện ký, 1970) ...