Những 'bảo mẫu' của đàn bò tót lai trên Núi Chúa

6 hours ago 7

Quảng Cáo
0943778078

Khánh HòaCác cán bộ ở Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình nhiều năm nay chăm sóc đàn bò tót lai nhằm bảo tồn, gìn giữ nguồn gene quý hiếm có nguy cơ mai một.

Sáng ngày cuối tháng 7, anh Bình Tô Hà Lúc, 28 tuổi, công nhân Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình, đẩy chiếc xe rơm, cỏ tươi băng qua con đường mòn đến vườn thực vật hơn 4 ha, nơi đàn bò tót lai đang sinh sống. Vừa đẩy từng bó thức ăn vào máng, anh vừa cẩn trọng quan sát phản ứng của đàn bò.

Những con vật vốn quen với đời sống hoang dã, tập tính hung dữ, nay không còn quá dè chừng khi anh Lúc xuất hiện. "Cho ăn nhiều chúng cũng quen dần", chàng trai 28 tuổi nói.

Hà Lúc trở thành người chăm sóc đàn bò tót lai được hơn một năm, do người thân giới thiệu. Ban đầu anh khá e ngại vì biết loài động vật này rất hung dữ. Tuy nhiên, với kinh nghiệm chăn bò từ nhỏ, anh nhanh chóng thích nghi và nhận thấy việc cho bò tót ăn "không khác bò nhà là mấy".

Mỗi ngày, Lúc phụ trách việc cho đàn bò ăn ba bữa, mỗi bữa 6 cuộn rơm và 4 xe cỏ tươi. Sau hơn một năm chúng dần quen với người. Dẫu vậy, anh vẫn phải giữ khoảng cách khi cho ăn để không làm ảnh hưởng đến tập tính hoang dã của đàn bò.

Ngoài anh Lúc, khu chăn nuôi còn có 3 cán bộ kỹ thuật khác thay phiên giám sát, chăm sóc đàn bò.

Bò tót (gaur) thuộc họ Bovidae, có bộ lông sẫm màu, kích thước lớn, phân bố chủ yếu ở Ấn Độ và Đông Nam Á. Loài này nằm trong Sách Đỏ, được pháp luật bảo vệ và cấm săn bắt.

Đàn bò tót lai này có 10 con, trong đó thế hệ F1 hiện có 9 con, từ 13 đến 16 tuổi; thế hệ F2 có một con. Nguồn gốc của chúng từ bò tót rừng ở Vườn quốc gia Phước Bình (Ninh Thuận cũ). Năm 2009, một con bò tót đực nặng gần một tấn thường xuyên xuất hiện tại khu vực nương rẫy thôn Bậc Rây 2, xã Phước Bình, huyện Bác Ái (Ninh Thuận cũ), nay là xã Bác Ái Tây (Khánh Hòa).

Ban ngày, con bò tót sống ven rừng, chiều tối nhập đàn bò nhà của người dân kiếm ăn trên đồng cỏ. Theo thời gian, nó giao phối với bò cái nhà, tạo ra những con lai đầu tiên. Năm 2014, con bò tót đực đã chết. Khi đó, con lai F1 của nó trong các đàn bò nhà của người dân xã Phước Bình đã lên đến hơn 20 con, vóc dáng và đặc tính hoang dã giống hệt bò rừng.

5 con đực và 5 con cái thế hệ F1 đã được mua lại từ dân để phục vụ nghiên cứu, nhân giống với hy vọng lai tạo ra hàng loạt đàn bò tót F2, mở ra hướng đi mới cho ngành chăn nuôi Việt Nam. Tuy nhiên, đến nay cả 5 con bò cái trong đàn vẫn chưa thể sinh sản.

Riêng một cá thể đực F1 khi thả rong tình cờ giao phối với một bò cái nhà, sinh ra một bò cái con. Hai năm trước, con lai F2 này được dự án mua lại, cho nhập đàn vào trại khảo nghiệm.

Đến nay, đã có 3 đề tài khoa học cấp Nhà nước được thực hiện, gồm nghiên cứu giám định di truyền và khả năng phát triển (2013-2015), khai thác và phát triển nguồn gen bò quý hiếm (2015-2019) và bảo tồn, sử dụng bền vững nguồn gen bò tót lai F1 (2021-2025).

Thạc sĩ Nguyễn Anh Tuấn, cán bộ Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình cho biết trong giai đoạn nghiên cứu, có thời điểm đàn bò tót lai suy giảm thể trạng nghiêm trọng, gầy trơ xương do điều kiện nuôi nhốt chưa phù hợp, thiếu không gian vận động, thiếu nguồn thức ăn và công tác thú y không được duy trì ổn định.

Đến giai đoạn 2021-2025, đàn bò được chuyển đổi thành tài sản công và giao cho Vườn quốc gia Phước Bình tiếp nhận, chăm sóc. Để phục hồi sức khỏe cho bò, các cán bộ lên phương án để điều chỉnh khẩu phần ăn, công tác tiêm phòng và chăm sóc sức khỏe được thực hiện định kỳ, chuồng trại mở rộng để đàn bò duy trì tập tính hoang dã.

Ông Tuấn cho biết những cá thể bò đực trong đàn thường xuyên đánh nhau, gây nhiều vết thương. Để điều trị, cán bộ tự chế gậy nối dài để phun, bôi thuốc, tránh đến gần làm ảnh hưởng đến tập tính hoặc nguy hiểm cho người. Khi cần tiêm, bò phải được lùa vào chuồng, rồi dùng dụng cụ đặc chế để chích thuốc.

"Việc chăm sóc nhưng phải giữ khoảng cách có chút bất tiện, nhưng đảm bảo an toàn giữa người chăm sóc và đàn bò", ông Tuấn nói.

Đến nay, đàn bò tót lai đều thích nghi tốt với môi trường sống mới, phần lớn có vóc dáng khỏe mạnh, đặc tính hoang dã vẫn giống hệt bò rừng.

Theo ông Tuấn, dù thời tiết trên vườn quốc gia thường có mưa lớn, đàn bò vẫn được chăm sóc ổn định nhờ hệ thống chuồng trại đầy đủ, được vệ sinh sạch sẽ và nguồn thức ăn luôn được bổ sung. Vào những ngày nắng, bò được thả ra ngoài khu vườn thực vật rộng lớn.

"Sức khỏe đàn bò có sự ổn định như hiện nay là nhờ sự túc trực thường xuyên của các cán bộ kỹ thuật, bởi nếu lơ là, chỉ cần một cá thể bỏ ăn vài ngày là thể trạng chúng sẽ xuống rất nhanh", ông Tuấn nói.

Để bảo tồn nguồn gene hiếm, các cán bộ chuyên môn thường xuyên theo dõi việc phối giống trực tiếp giữa những cá thể lai F1. Theo ông Tuấn, hiện tượng lai giữa bò tót và bò nhà rất hiếm, không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới. Các nghiên cứu trước đây khẳng định bò cái lai thế hệ thứ nhất vẫn có khả năng sinh sản, tạo ra thế hệ bò mang 25% nguồn gen bò tót.

"Khả năng ứng dụng nhân đàn ở giai đoạn hiện tại nên được xem là tiềm năng nhưng vẫn còn hạn chế về mặt di truyền học và cần nghiên cứu sâu hơn. Nếu mất đàn bò lai này xem như mất đi một nguồn gene quý hiếm và không bao giờ có lại được", ông Tuấn nói.

Trước thực trạng cơ sở vật chất, trang thiết bị và năng lực chuyên môn chưa đáp ứng yêu cầu nghiên cứu chuyên sâu về sinh sản, ông Tuấn cho rằng việc phối hợp với doanh nghiệp, các nhà nghiên cứu và các viện chăn nuôi là rất cấp thiết. Theo ông, đàn bò tót lai hiện đều ở độ tuổi 13-16, khả năng sinh sản sẽ giảm dần.

Khu chăn nuôi đàn bò tót lai hiện cũng là điểm đến thu hút học sinh, sinh viên và du khách tham quan, tìm hiểu, góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn loài bò tót nói riêng và đa dạng sinh học nói chung.

Đại diện Ban quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình cho biết thời gian qua đơn vị đã tạm ứng kinh phí để bổ sung thức ăn cho đàn. Tuy nhiên, năng lực tài chính còn hạn chế nên chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu chăm sóc cũng như các hoạt động nghiên cứu tiếp theo.

Ban quản lý đang đề xuất UBND tỉnh Khánh Hòa tiếp tục duy trì việc chăm sóc quần thể bò tót lai và xây dựng nhiệm vụ khoa học mới kéo dài 36 tháng để tiếp tục duy trì và khai thác nguồn gen bò tót lai. Riêng năm 2026, kinh phí chăm sóc, thức ăn, thú y và khu trồng cỏ phục vụ quần thể bò tót lai dự kiến hơn 311 triệu đồng.

Bùi Toàn

Read Entire Article