Nhóm tướng vệ binh gia tăng quyền lực ở Iran

Quyền lực ở Iran giờ không còn tập trung vào một người, khi ảnh hưởng của nhóm tướng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo cứng rắn ngày càng tăng, theo các chuyên gia.

Sau khi lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, người lãnh đạo Iran trong 37 năm, bị Israel sát hại ngày 28/2 trong đợt không kích mở màn cuộc chiến chống lại Iran, con trai ông là Mojtaba Khamenei lên kế nhiệm. Tuy nhiên, ông Mojtaba từ đó đến nay chưa từng lộ diện trước công chúng, ngay cả khi Iran đã đạt thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ.

Các quan chức cấp cao Iran nói rằng mọi vấn đề then chốt của đất nước đều do tân Lãnh tụ Tối cao 56 tuổi giám sát, nhưng Tổng thống Mỹ Donald Trump bày tỏ hoài nghi, cho hay ông Mojtaba đã bị thương nặng trong các cuộc không kích và không còn nắm quyền lực thực sự.

"Iran đang gặp rất nhiều khó khăn trong việc xác định ai là lãnh đạo! Họ đơn giản là không biết! Cuộc nội chiến giữa phe cứng rắn, những kẻ đang thất bại thảm hại trên chiến trường, và phe ôn hòa, những người vốn chẳng ôn hòa chút nào nhưng đang dần có uy tín, thật là điên rồ!", ông Trump từng viết trên mạng xã hội Truth Social.

Một số quan chức Iran giấu tên cho hay ông Mojtaba sau khi bị thương đã giao quyền quyết định cho các tướng lĩnh thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

NYTimes cũng dẫn lời giới chuyên gia cho biết quá trình ra quyết định ở Iran không chỉ phụ thuộc vào Lãnh tụ Tối cao, mà còn do một nhóm nhỏ gồm phần lớn các cựu chỉ huy hoặc chỉ huy cấp cao đương nhiệm của IRGC định hướng.

Trên thực tế, không phải toàn bộ IRGC đang nắm quyền kiểm soát ở Iran, mà là một "nhóm huynh đệ", những tướng vệ binh từng trải qua cuộc chiến tranh tàn khốc kéo dài 8 năm giữa Iran và Iraq bắt đầu vào năm 1980, các nguồn tin cho hay.

Một người cầm cờ Iran trên đường phố ở Tehran hôm 30/3. Ảnh: AP

Được thành lập vào năm 1979 để bảo vệ cuộc cách mạng Hồi giáo non trẻ, IRGC đã thăng chức cho nhóm sĩ quan trẻ trong độ tuổi 20-30 thành tướng lĩnh. Kinh nghiệm thực tế trong cuộc chiến với Iraq giai đoạn 1980-1988 đã thuyết phục họ rằng Iran phải tự tìm lối đi riêng cho mình bằng mọi giá.

Sau chiến tranh, họ tiếp tục nắm quyền kiểm soát các cơ quan tình báo hoặc an ninh ở Iran. Hầu hết được cho là đã xây dựng mối liên hệ cá nhân với Mojtaba từ nhiều năm trước.

Họ nổi tiếng là thuộc nhóm những người cứng rắn nhất trong bộ máy chính trị -quân sự của Iran. Họ không chỉ cam kết bảo vệ nền tảng tư tưởng của Cộng hòa Hồi giáo, mà còn áp dụng các biện pháp an ninh nghiêm ngặt để thực thi điều đó.

Trải nghiệm chiến tranh, con đường sự nghiệp và quan điểm tư tưởng chung của họ là lý do đã giúp duy trì sự ổn định của bộ máy lãnh đạo Iran ngay cả khi chịu áp lực rất lớn, bao gồm cả việc mất đi khoảng 50 lãnh đạo chính trị và quân sự cấp cao trong cuộc xung đột với Mỹ và Iran, theo Neil MacFarquhar, nhà bình luận của NY Times.

Một trong những người nổi bật nhất trong nhóm này là Mohammad-Bagher Ghalibaf, 64 tuổi, đang giữ chức Chủ tịch Quốc hội Iran từ năm 2020. Ông Ghalibaf từng là tướng tư lệnh không quân thuộc IRGC, tư lệnh cảnh sát quốc gia, cũng như có thời gian giữ chức thị trưởng Tehran.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tại Tehran ngày 16/4. Ảnh: Reuters

Ông đã đối mặt với nhiều lời chỉ trích vì lập trường cứng rắn khi đối phó với các cuộc biểu tình trong nước, và sau đó là những nỗ lực nhằm xây dựng lại hình ảnh bản thân như một chính trị gia ôn hòa hơn.

Ông Ghalibaf hiện giống như cầu nối giữa giới tinh hoa chính trị và quân sự Iran. Ông được đánh giá là người thực tế và được cho là đã tham gia các cuộc đàm phán trực tiếp với phái đoàn Mỹ tại Pakistan gần đây.

Chủ tịch Quốc hội Iran gần đây cảnh báo Washington sẽ phải đối mặt với phản ứng cứng rắn nếu nối lại chiến dịch tấn công, sau khi truyền thông Mỹ nêu khả năng nước này phát động tập kích trở lại và các quan chức Iran chỉ trích phía Mỹ đưa ra "những yêu cầu quá đáng".

"Lực lượng vũ trang của chúng tôi đã tự tái thiết trong thời gian ngừng bắn theo cách mà nếu ông Trump có thêm hành động dại dột nữa và tái khởi động giao tranh, Mỹ chắc chắn sẽ phải hứng chịu hậu quả còn cay đắng và tàn khốc hơn so với ngày đầu xung đột", ông Ghalibaf cho biết.

Người thứ hai trong danh sách là tư lệnh IRGC Ahmad Vahidi, 67 tuổi. Ông được tin là thuộc nhóm nhỏ có liên lạc trực tiếp với Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, theo Jon Gambrell, phụ trách tin tức về vùng Vịnh và Iran của AP.

Ông Vahidi đã góp phần định hình sự hậu thuẫn của Iran dành cho các nhóm vũ trang khắp khu vực, cũng như lãnh đạo lực lượng an ninh đối phó phong trào biểu tình năm 2022.

Được thăng chức làm tư lệnh IRGC ngay sau khi người tiền nhiệm bị hạ sát trong giai đoạn đầu xung đột, ông Vahidi đang lãnh đạo lực lượng quyền lực nhất Iran, sở hữu kho tên lửa hành trình cùng hạm đội tàu nhỏ đang đe dọa các tuyến hàng hải ở vịnh Ba Tư.

"Vahidi và các thành viên trong nhóm thân cận của ông có khả năng đã củng cố quyền kiểm soát đối với các phản ứng quân sự của Iran trong cuộc xung đột và chính sách đàm phán của nước này", Viện Nghiên cứu Chiến tranh có trụ sở tại Washington cho biết.

Kenneth Katzman, nghiên cứu sinh cấp cao tại tổ chức nghiên cứu The Soufan Group ở New York kiêm chuyên gia về Iran, cho hay Vahidi có quan điểm về "sự kháng cự không hồi kết". Tướng vệ binh này tin rằng "Mỹ cần phải bị thách thức ở mọi mặt trận".

Ông Ahmad Vahidi trong một cuộc họp báo ở Tehran, Iran hồi tháng 3/2024. Ảnh: AP

Là người đứng đầu cơ quan tư pháp Iran từ năm 2021, Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, 69 tuổi, từ lâu gắn liền với bộ máy an ninh nội địa và các chiến dịch trấn áp phe bất đồng chính kiến của Iran. Ông từng giữ chức bộ trưởng tình báo trong cuộc bất ổn hậu bầu cử năm 2009, thời điểm diễn ra các cuộc biểu tình ở Iran.

Ông đã đối mặt với các lệnh trừng phạt từ Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) vì những cáo buộc vi phạm nhân quyền liên quan đến trấn áp biểu tình.

Hossein Taeb, giáo sĩ 63 tuổi, từng lãnh đạo tổ chức tình báo IRGC năm 2009-2022, cũng như từng dẫn dắt lực lượng dân quân Basij và các đơn vị phản gián nội bộ. Nhiệm kỳ của ông được đánh dấu bằng nỗ lực trấn áp trên diện rộng, bao gồm việc bắt giữ các công dân mang hai quốc tịch và những người thuộc phe đối lập.

Dù bị cách chức khỏi vị trí lãnh đạo tình báo sau các thất bại an ninh và cuộc tấn công mạng vào chương trình hạt nhân của Iran, ông Taeb vẫn giữ được sức ảnh hưởng lớn và được cho là có mối quan hệ thân thiết với Lãnh tụ Tối cao Mojtaba.

Cựu tổng tư lệnh IRGC giai đoạn 2007-2019 Mohammad Ali Jafari đã giám sát việc mở rộng mạnh mẽ mạng lưới dân quân khu vực của Iran và được ghi nhận là người đã phát triển chiến lược giúp phân tán cấu trúc chỉ huy quân sự của Iran, đảm bảo khả năng kháng cự trong các cuộc tấn công của đối phương.

Là người theo đường lối cứng rắn lâu năm, ông Jafari công khai ủng hộ việc Iran đối đầu với Israel và các lợi ích của phương Tây, đồng thời vẫn là nhà chiến lược quân sự có tầm ảnh hưởng, dù không nắm giữ chức vụ chính thức nào.

Mohammad Bagher Zolghadr, 72 tuổi, từng là phó tư lệnh IRGC và quan chức an ninh cấp cao Iran. Ông Zolghadr hiện đảm nhận vai trò thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cơ quan then chốt điều phối các chính sách quốc phòng, tình báo và đối ngoại.

Mohammad Bagher Zolghadr trong cuộc phỏng vấn hồi tháng 12/2020. Ảnh: Tasnim

Vai trò quan trọng của ông hiện tại là gắn kết các thể chế chính trị, quân sự và tư pháp của Iran thành một khối thống nhất khi đất nước có chiến tranh.

Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran tại Viện Trung Đông, cho biết Tổng thống Mỹ Donald Trump muốn có một người đối thoại duy nhất ở Iran để đàm phán, nhưng "toàn bộ hệ thống giờ đã thay đổi".

"Đây không phải là màn trình diễn của một người", Azizi nhận định. "Iran giờ đây có những người Mỹ đã biết tên, nhưng cũng có cả những người họ không biết đến".

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 23/5 bày tỏ hy vọng có thể sớm công bố "tin tốt" về nỗ lực đàm phán với Iran, đề cập một thỏa thuận khung mà hai bên có khả năng đạt được để chấm dứt chiến sự.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei sau đó xác nhận hai bên đang có "xu hướng xích lại gần nhau", nhưng lưu ý rằng điều đó không nhất thiết đồng nghĩa Mỹ và Iran sẽ đạt được nhất trí về "các vấn đề quan trọng".

Thanh Tâm (Theo NY Times, AP, First Post)