Nhọc nhằn nghề làm muối giữa trời nắng như đổ lửa

Mưu sinh giữa trời nắng như đổ lửa

Làng Châu Hạ (xã Mai Phụ, Hà Tĩnh) nằm nép mình bên một con kênh nhỏ thông ra vùng biển Cửa Sót, ngày xưa thuyền bè qua lại rất tấp nập. Bên kia con kênh là một bãi đất rộng lớn, bằng phẳng, ước chừng hàng chục héc ta, nằm biệt lập với khu dân cư, giáp với cửa biển. Suốt trăm năm qua, chính vùng đất ấy đã nuôi dưỡng bao thế hệ người dân, trở thành thủ phủ của nghề làm muối nức tiếng khắp vùng.

Đi sâu vào trong làng, chúng tôi gặp ông Lê Hồng Công (63 tuổi) cùng vợ đang tất bật chuẩn bị dụng cụ ra đồng trong tháng cao điểm vụ mùa. Khi được hỏi về nguồn gốc nghề truyền thống, ông chỉ khẽ lắc đầu: "Lịch sử nghề làm muối của người dân làng Châu Hạ không được ghi chép bằng sách vở, mà được lưu giữ bằng ký ức và những bàn tay chai sạn của những người làm nghề".

Gắn bó gần 40 năm với nghề, ông Công kể lại rằng theo lời cha ông, nghề làm muối nơi đây khởi nguồn từ thời Pháp thuộc. Trải qua hơn một thế kỷ, nghề muối không chỉ tồn tại mà còn trở thành kế sinh nhai của biết bao thế hệ.

5h sáng, khi nhiều người còn chìm trong giấc ngủ, vợ chồng ông Nguyễn Minh Châu (65 tuổi) đã trở dậy, chất dụng cụ lên hai chiếc xe rùa, lặng lẽ đẩy ra cánh đồng muối cách nhà chừng nửa cây số.

Mọi công việc dường như đã trở thành thói quen, ra đến đồng người cầm cào, người cầm chiếc xẻng cặm cụi làm đất phơi nắng. Mặt trời cao bằng con sào, vợ chồng ông Châu đã phơi xong một sào đất, chỉ đợi trời nắng cho đất khô mới làm công đoạn tiếp theo.

Cánh đồng muối nằm biệt lập ngoài khu dân cư, không một bóng cây che mát. Để tránh nắng, người dân dựng những chiếc chòi tạm bợ bằng vài cọc gỗ, phủ bạt và vải. Vợ chồng ông Châu cũng dựng một chiếc chòi đơn sơ bằng 4 chiếc cọc gỗ, phía trên dùng bạt và vải che tạm để tránh ánh nắng chiếu vào.

Ông Châu cho biết để làm ra hạt muối, một ngày làm việc của diêm dân thường ra đồng rất sớm và trải qua rất nhiều công đoạn khác nhau như phơi đất, chạt lọc (một khoảnh đất hình chữ nhật, xây bằng bê tông, trong đó chứa sỏi, cát, vải để lọc sạch nước biển), phơi nước đã lọc và thu muối.

"Nghe qua thì đơn giản nhưng phải làm mất nhiều giờ mới làm hết các công đoạn đó. Khi mặt trời đứng bóng cũng là lúc nắng nóng khắc nghiệt nhất, diêm dân lại phải ra giữa cánh đồng trơ trọi để tiếp thêm nước vào ô muối. Nhiệt độ cao, hơi nước biển mặn chát từ nền xi măng bốc lên khiến làn da cháy sạm, mắt cay xè" - ông Châu nói.

Ông Châu chia sẻ rằng công việc làm muối không chỉ phải chịu đựng cái nắng gay gắt mà còn đối mặt với những đợt gió Lào khô hanh, thổi tới mang theo hơi nóng ngột ngạt như thiêu đốt. 

Dưới điều kiện thời tiết khắc nghiệt ấy, người lao động nhanh chóng rơi vào trạng thái mất nước, cơ thể mệt mỏi, uể oải. Mỗi bước chân trên ruộng muối bỏng rát như giẫm lên lửa, mồ hôi chưa kịp chảy đã bốc hơi.

Nghề làm muối ở đây mỗi năm chỉ làm khoảng 100 nắng (100 ngày trời nắng, dao động từ cuối tháng 3 đến khoảng tháng 7 hằng năm). Làm nghề vất vả là thế nhưng bất chợt gặp cơn mưa rào thì mọi công sức cả ngày đều "đổ sông đổ bể". 

Vì vậy, để tạo ra những hạt muối tinh khiết cho đời không chỉ đòi hỏi người làm nghề phải có tay nghề giỏi, thuần thục mà còn phụ thuộc rất lớn vào tự nhiên.

Lo nghề truyền thống dần mai một

Ông Lê Hồng Công nhớ lại hơn chục năm về trước, cứ bước vào vụ mùa mới người diêm dân ra đồng như "trẩy hội", bởi thời điểm đó muối được giá, thương lái ra tận đồng để thu mua muối, người dân làm không kịp để bán. 

Bây giờ muối không được giá đã đành, người dân thậm chí phải chở muối đến các làng xã cách hàng chục cây số để bán nên hết sức vất vả.

Dẫn chúng tôi đến khu vực chứa muối của gia đình, ông Công chỉ tay vào kho lớn nhất nói: "Trong này chứa toàn bộ số muối làm ra từ năm ngoái, ước chừng khoảng 6-7 tấn. Còn các kho nhỏ phía bên kia còn tồn khoảng 3 tấn muối nữa sản xuất vào các năm trước. Có một số người vào hỏi mua nhưng giá thành quá rẻ nên tôi để lại không bán".

Theo ông Công, do giá muối quá thấp, đầu ra không ổn định nên trong làng không chỉ gia đình ông mà rất nhiều hộ gia đình khác buộc phải xây dựng kho để trữ muối chờ giá cao mới bán. 

Vì vậy hiện nay muối người dân trong làng tồn kho rất nhiều, lên đến hàng chục tấn. Thi thoảng người dân cần tiền chi tiêu thì họ chở muối lên các vùng phía trên cao bán, song số lượng không nhiều.

"Nghề làm muốn ở đây ngày càng mai một xuất phát từ nhiều lý lo, song quan trọng nhất vẫn là giá cả và đầu ra. Khi làm việc vất vả nhưng thu nhập quá thấp thì người dân buộc phải rời bỏ nghề truyền thống để tìm công việc khác ổn định hơn. Vào vụ mùa, trên cánh đồng muối chỉ còn người lớn tuổi làm việc, bởi họ tiếc nghề cha ông để lại, vừa làm để có việc có thêm đồng tiền chi tiêu. Còn thế hệ trẻ không còn ai mặn mà và theo nghề truyền thống của gia đình" - ông Công tâm sự.

Ông Nguyễn Minh Châu cho biết ngày xưa cả làng có trên 140 hộ dân hành nghề làm muối nhưng 5 năm trở lại đây chỉ còn khoảng 40 hộ bám trụ với nghề và chủ yếu là người đã lớn tuổi. Vì nghề làm muối quá vất vả nên gia đình ông có 5 người con nhưng không ai theo nghề truyền thống của gia đình.

"Vợ chồng tôi đã lớn tuổi, chỉ còn sức khỏe làm nghề vài năm nữa rồi nghỉ ngơi nên nghề làm muối truyền thống của gia đình cũng sẽ mai một, thất truyền. Dù tiếc nuối, song tôi tin rằng nếu có những chính sách ưu đãi, hỗ trợ giá, muối có đầu ra ổn định thì nghề làm muối của địa phương sẽ được vực dậy, thu hút được lực lượng lao động trẻ để giữ gìn được nghề truyền thống" - ông Châu tâm sự.