Người xây nền lặng lẽ

Những năm 1940-1943, thực dân Pháp và phát xít Nhật cùng cấu kết khủng bố ác liệt ở Hà Nội. Đảng bộ tám lần bị triệt phá, người bị bắt, người phải lánh đi. Cha tôi được điều về làm Bí thư Hà Nội để gây dựng lại cơ sở Đảng. Đến cuối 1944, phong trào ở Hà Nội tưởng như đã tan vỡ lại hồi phục, rồi không ngừng mở rộng, sẵn sàng bước vào cao trào Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945. Kẻ địch ráo riết truy lùng "Đốc lý đỏ" - biệt danh chúng đặt cho ông. Nhờ nhanh nhạy và có phần may mắn, cha đã thoát được.

Ở Hải Phòng, cơ sở Đảng liên tiếp bị địch phá vỡ, đã từ lâu không còn Thành ủy. Ngay sau Cách mạng Tháng Tám, cha tôi về làm Bí thư, gây dựng và thành lập lại Đảng bộ, tổ chức thành công bầu cử Quốc hội khóa I. Sau gần một năm, cơ sở Đảng được khôi phục, phong trào phát triển mạnh mẽ. Ông lại được điều về làm Bí thư Hà Nội, chuẩn bị sẵn sàng cho kháng chiến toàn quốc.

Danh họa Nguyễn Phan Chánh - ông ngoại tôi (giữa) - cùng con gái là nhà văn Nguyệt Tú và con rể trung tướng Lê Quang Đạo

Nguồn: Tư liệu gia đình

Là cục trưởng đầu tiên của Cục Tuyên huấn, cha là người đặt nền móng và lãnh đạo, chỉ đạo công tác tuyên huấn quân đội suốt 30 năm của hai cuộc kháng chiến. Cục Tuyên huấn là nơi xây dựng tư tưởng cho đội ngũ chính trị viên trong quân đội, cũng là cái nôi nuôi dưỡng hàng trăm văn nghệ sĩ, viết nên hàng ngàn áng văn thơ hào hùng, hàng trăm ca khúc rạo rực lòng người. Chính những điều này đã góp phần tạo dựng và giữ vững ý chi của người chiến sĩ "bộ đội Cụ Hồ".

Quốc hội khóa VIII, do ông làm Chủ tịch, có rất nhiều điều "đầu tiên", đặt nền đổi mới cho các khóa Quốc hội sau. Ba đạo luật ra đời ngay đợt đầu - luật Đất đai, luật Đầu tư nước ngoài và luật Xuất nhập khẩu - tạo thành "ba chân kiềng", tiếp sau là luật công ty, đã mở ra thời kỳ phát triển kinh tế vượt bậc. Năm 1987, 1988 đất nước còn khó khăn về lương thực, đến năm 1989 đã xuất khẩu hơn một triệu tấn gạo. Lần đầu tiên, bỏ phiếu điện tử được áp dụng thay cho giơ tay biểu quyết. Quốc hội khóa VIII thông qua tổng số luật, pháp lệnh vượt hơn bảy khóa trước cộng lại. Đặc biệt, Hiến pháp năm 1992 đã chuyển đổi nền kinh tế kế hoạch hóa bao cấp sang nền kinh tế thị trường.

Chính ủy Lê Quang Đạo tại chiến dịch Đường 9-Khe Sanh năm 1968

Nguồn: Tư liệu gia đình

Năm 1988, Quốc hội khóa VIII đã bầu Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng mới theo một cách "vô tiền khoáng hậu": danh sách có hai người, một do Ban Chấp hành T.Ư Đảng giới thiệu, một do chính đoàn đại biểu Quốc hội đề cử. Kết quả là người được nhiều phiếu hơn làm Chủ tịch, người ít phiếu hơn làm Phó chủ tịch.

Trên cương vị Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban T.Ư Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cha tôi trực tiếp đặt nền móng cho đổi mới hoạt động của Mặt trận, với đỉnh cao là việc luật hóa bằng luật Mặt trận.

Trong gần 15 năm cuối, khi lãnh đạo Quốc hội và Mặt trận, ông đã góp phần quan trọng làm thay đổi căn bản, nâng lên tầm vóc mang tính bước ngoặt của Quốc hội và Mặt trận. Có vấn đề cốt lõi của nền chính trị quốc gia được ông kiến nghị từ 30 năm trước, khi còn là Chủ tịch Quốc hội, đến nay vẫn mang tính thời sự.

Chủ tịch Quốc hội - Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban T.Ư MTTQ VN Lê Quang Đạo

Nguồn: Tư liệu gia đình

Năm 1955, miền Bắc hòa bình, cha tôi kiên nhẫn động viên và cùng gia đình giúp ông ngoại tôi - danh họa tranh lụa Nguyễn Phan Chánh - từ quê Hà Tĩnh trở lại Hà Nội dạy học và vẽ tranh. Nhờ vậy, ông ngoại đã có thêm một thời kỳ sáng tác rực rỡ. Mỗi dịp tết, cha tôi cùng cả nhà đón giao thừa trong căn phòng 14 m², vừa là nơi ở, thư viện và xưởng vẽ của ông ngoại - nơi ra đời hàng chục bức tranh nổi tiếng như Rê lúa, Tắm ao, Tiên Dung...

Khi là Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, nhất là trong 3 năm mẹ tôi đi học xa, cha trực tiếp chăm sóc chúng tôi. Đều đặn mỗi tuần, ông nhắc các con - cả cậu út khi đó mới 7-8 tuổi - viết thư cho mẹ, rồi cùng cả nhà đi gửi ở bưu điện Bờ Hồ, sau đó mua sách, ăn kem.

Năm lớp 6, ở trường thiếu sinh quân, tôi được bầu làm tiểu đội trưởng vì học giỏi và hiền. Một lần, tôi phê bình cậu bạn thân. Hôm sau, cả đám bạn quay lưng, bảo tôi "đạo đức giả, có chức là trở mặt". Ở tuổi mới lớn, những lời ấy khiến tôi suy sụp. Khi kể hết chuyện với cha, ông nhẹ nhàng dặn: "Cứ làm điều con tin là đúng. Rồi bạn bè sẽ hiểu. Dù ai đối xử với con thế nào, con vẫn cần tử tế. Làm gì cũng phải đúng người, đúng lúc, đúng cách, đúng mức". Một hôm, biết cậu bạn ốm, tôi tự nhóm bếp, bẻ củi nấu nồi cháo mang sang. Đến giờ, tôi còn nghe tiếng củi nổ lách tách và giọng cha vang bên tai.

Khi là Chính ủy các chiến dịch lớn - Đường 9-Khe Sanh năm 1968, Đường 9-Nam Lào năm 1971, Trị-Thiên năm 1972 - giữa chiến trường khốc liệt, cha tôi vẫn đều đặn viết thư cho từng người trong nhà. Sau này mới biết, có thư được viết ngay sau đêm B52 đánh trúng khu Bộ Tư lệnh, nhiều cán bộ chính trị hy sinh. Hai cán bộ bảo vệ đã lấy thân mình che chắn cho ông khi bom nổ, bị trọng thương vì đá lớn văng trúng. Hơn nửa thế kỷ qua đi, mỗi khi lần giở tập giấy pơ-luya mỏng tang, nhìn nét chữ tròn thân thuộc, thấm đọng lời khuyên nhủ, câu dặn dò kỹ lưỡng của cha, cảm xúc từ một thời xa xưa lại ùa về, sống động như ngày nào.

Bà con quê nhà, đồng chí, đồng đội và những người cùng thời từng quen biết, công tác với ông đều có chung một cảm nhận: cha tôi là người thấu hiểu tâm lý mọi người, rất khéo trong đối nhân xử thế. Tính ông nhân hậu, lạc quan, luôn vui vẻ, hóm hỉnh rất duyên, dễ gần - đó cũng là điểm nổi bật, nét đặc sắc của văn hóa và con người Kinh Bắc. Ông dung hòa giữa cởi mở, hòa đồng với tính nguyên tắc rất nghiêm, không qua loa, lẫn lộn. Trên hết, ông trong sáng, luôn nhận rõ đúng sai và không bao giờ đánh mất sự trung thực. Đó là điều quý báu nhất trong số rất nhiều đức tính tốt đẹp của cha mà chúng tôi cần học theo ông - một con người thật mẫu mực!