Người giữ ký ức đô thị Sài Gòn - TP.HCM

Bức chân dung Sài Gòn - TP.HCM đã trở nên đầy đặn và sắc nét hơn từ khi có thêm những "nét vẽ" của nhà văn, nhà báo Phạm Công Luận, vốn được mệnh danh là "người giữ ký ức đô thị", cũng có thể nói là "nhà Sài Gòn học" tiêu biểu trong thế hệ cầm bút của anh. Anh sở hữu lối viết điềm đạm nhưng không kém phần nồng nhiệt, giản dị mà bặt thiệp, tư liệu ngồn ngộn và xúc cảm chứa chan nhưng giọng kể vẫn nhất mực từ tốn thong dong… Những trang viết về Sài Gòn - TP.HCM riêng có của anh, đồng thời cũng là "ký ức tập thể" xác lập lòng tin với độc giả nhiều độ tuổi, trong và ngoài nước, bằng vốn kiến văn phong phú, kỳ công kiếm tìm tài liệu, nhân chứng; và trên hết là tình yêu sâu nặng với mảnh đất mà Phạm Công Luận đã gắn bó suốt tròn 65 năm tuổi đời.

65 năm, đủ để chứng kiến và ôm vào mình trọn vẹn hành trình 50 năm của Sài Gòn từ lúc là thành phố mang tên Bác…

Kể "chuyện đời của phố" khi là qua lăng kính trẻ thơ tò mò, ham khám phá; khi lại qua cảm thức như của một "ông già" ưa hoài cổ, chiêm nghiệm. Phép "phân thân" đó đã đưa tới cho anh những phiên bản khác nhau nào của Sài Gòn - TP.HCM?

"Ông già" nào cũng có một tuổi thơ mà, nên tôi không thấy khó khăn gì khi viết về đời sống thành phố cho hai đối tượng khác nhau, cho người trưởng thành và cho thiếu nhi.

Tính "hoài cổ" đương nhiên có trong sách phi hư cấu viết về Sài Gòn xưa của tôi và có lẽ chỉ tập trung ở mảng sách này. Viết về Sài Gòn xưa, không có máu hoài cổ thì có lẽ không đủ kiên trì lục lọi tài liệu, đọc báo chí xưa, đi phỏng vấn nhiều người là nhân chứng của Sài Gòn một thời...

Truyện thiếu nhi lại khác, đó là sáng tác hư cấu, với bối cảnh có khi là thành phố này, cũng có khi là một vùng nông thôn hay một vùng núi. Khi viết truyện thiếu nhi, tôi như cảm thấy mình được thư giãn và bay bổng để được trở về tuổi thơ êm đềm đã qua.

Sau tròn 65 năm sống và gắn bó trên đất Sài Gòn - TP.HCM, những đổi thay nào của thành phố, "những bức tranh phù thế" nào khiến anh lưu tâm và có nhiều xao động nhất, giữa những "ngày như lá tháng như mây"?

Tôi nhớ thời còn nhỏ, chiến tranh đưa nhiều người từ các vùng quê dạt về thành phố. Họ vất vả kiếm sống, đa phần là chân chất thiệt thà. Thời đó, ai giữ phận nấy, nghề nào tác phong nấy và hiếm khi "xập xí xập ngầu". Nhiều người lớn tuổi còn giữ nền nếp Nho phong trong cư xử. Tình chòm xóm tràn đầy, một người vào nằm bệnh viện là cả xóm kéo nhau đi thăm. Người thượng lưu hay giàu có tuy sống khép kín hơn nhưng sẵn sàng giúp đỡ cộng đồng nghèo khó chung quanh khi có chuyện cần giúp. Ai cũng sợ mang tiếng "giàu mà làm phách", "giàu mà khi người"…

Có một chuyện có thật mà tôi dẫn trong một bài viết. Anh Hòa, trước khi sang Mỹ, là cư dân sống trên đường Phan Đình Phùng (nay là Nguyễn Đình Chiểu), kể câu chuyện mà khi còn nhỏ anh được dạy dỗ: "Hồi tui 5, 6 tuổi, ông ngoại tui, chủ tiệm may Dương Quang ngay trước chợ Bàn Cờ dạy là lúc trời mưa luôn có nhiều người ghé trú mưa tại tiệm may nhà mình. Mấy đứa nhỏ nhớ là không cần đợi ai biểu, phải có nhiệm vụ nhìn coi trong tiệm có cái ghế nào trống là nhấc đem ra để dọc trước tiệm mời khách ngồi nghỉ chân chờ tạnh mưa". Ông ngoại còn dặn rất có bài bản: "Mời người lớn tuổi trước người nhỏ, mời bà trước mời ông. Khi mời phải thưa: Con mời bà (ông, bác, dì, cô, chú...) ngồi! Khi khách về, dẹp ghế cũng không được kéo ầm ĩ mà phải nhấc lên cho gọn gàng êm ái, đừng để bà con ngại".

Anh Hòa còn kể thêm: "Mà không riêng gia đình tui đâu. Nhà nào có tiệm cũng có cách đối xử với khách lạ như vậy hết, đúng như cái nết của dân Sài Gòn bấy lâu...". Người ngồi kế anh tiếp lời: "Hồi xưa chuyện đó là bình thường. Nhà tui cũng ngoài mặt tiền đường Hùng Vương (nay là Xô Viết Nghệ Tĩnh) gần cầu Thị Nghè, trời mưa có người tấp vô hàng hiên là ba hay má tui bước ra mời vô ngồi tạm ở cái mấy cái ghế ở nhà trước, đặt sâu vào trong để tránh mưa tạt, đợi đến hết mưa rồi đi. Tuy ba má tui không dặn dò kỹ như ông ngoại anh Hòa nhưng đám con nít trong nhà thấy vậy là tự động làm theo".

Khi nhớ lại chuyện trên, tôi thấy có gì đó xúc động như tìm lại được điều gì đó đã lẩn khuất rất lâu. Tôi cũng biết là hiện nay trong cuộc sống ở thành phố này còn nhiều chuyện tương thân tương ái lớn hơn nữa, và những chuyện tốt đẹp trong cư xử cũng được giữ gìn qua nhiều hình thức. Tôi mong chúng ta tiếp tục duy trì được những gì tốt đẹp trong cách cư xử với nhau của người thành phố nầy từ trăm năm qua, cho dù cuộc sống có lúc thăng lúc trầm và khó khăn không kể xiết. Đó chính là hấp lực lớn nhất thu hút mọi người cùng về đây chung sức phát triển thành phố này.

Các trang viết của anh cả khi khảo cứu hay hư cấu đều chủ yếu tái hiện lại Sài Gòn xưa của những năm 60, 70 hay sau này là những năm 90. Anh không "mặn lòng" với "Sài Gòn nay" vì quá lưu luyến những giá trị xưa hay những trang viết có chiều sâu luôn cần một độ lùi thời gian để chiêm nghiệm và thẩm thấu?

Là người viết, với tôi đề tài "Sài Gòn nay" có rất nhiều điều hay để theo đuổi. Nhưng tôi chọn lựa viết về Sài Gòn xưa ngoài một phần do sở thích, phần khác là tôi thấy cần chạy đua với thời gian khi nhiều nhân chứng đã dần rời bỏ chúng ta hoặc tuổi tác khiến các cô bác đó lãng quên dần những chuyện từng xảy ra trên thành phố này.

Với 5 tập Sài Gòn, chuyện đời của phố cùng nhiều cuốn khác về thành phố mà anh gắn bó, thấu cảm, Phạm Công Luận đã được mệnh danh là "người lưu giữ ký ức đô thị". Giữa những điều "giữ được" hay "không giữ được", theo anh, mỗi con người hay một thành phố cần có tâm thế ra sao để vừa bảo tồn được di sản, ký ức nhưng cũng đồng thời có một cái nhìn mở với hiện tại và tương lai?

Tôi luôn tin rằng một thành phố hay một đất nước trên con đường phát triển luôn cần ngoái lại nhìn, cần hiểu lịch sử của chính mình, hiểu về những gì đã tạo nên lối sống, tác phong làm việc, cung cách cư xử… Đó không chỉ là "mã di truyền" hay "cái neo văn hóa" để không bị hòa tan trong quá trình toàn cầu hóa như các nhà nghiên cứu đã viết. Nó còn là sợi dây kết nối thế hệ, là chất liệu để duy trì bản sắc qua di sản kiến trúc, tên gọi các con đường và các câu chuyện dân gian truyền tụng… để tạo nên kinh tế di sản hay để bảo tồn di sản vật thể và phi vật thể. Một người, một thành phố hay một đất nước hướng tới tương lai mà thiếu ký ức cũng giống như một cái cây cố vươn cao nhưng rễ lại cạn không đủ cung cấp dưỡng chất cho toàn thân…

Phạm Công Luận lý giải cho việc vì sao anh bị Sài Gòn - TP.HCM hút hồn đến thế và gắn chặt anh trên từng thớ chữ: "Tôi luôn luôn có cảm giác kỳ lạ, là rất muốn phóng xe ngay ra đường phố để ngắm nhìn thành phố này khi đọc những bài viết hay về Sài Gòn. Và một số bài viết của tôi viết về nơi chốn nào đó ở Sài Gòn cũng tạo cảm giác tương tự với một số độc giả, như vài người thừa nhận. Vì sao? Phải chăng Sài Gòn là một thành phố sinh động và kỳ lạ, khiến ta cứ ngỡ hiểu được nhiều, nhưng thật sự cũng không hiểu được mấy; chỉ nhìn được vẻ đẹp hay sự quyến rũ của nó như nhìn trong kính vạn hoa, khi người khác cầm lên xem lại thấy được những khối hoa khác rất đẹp mà mắt ta không nhìn ra. Hoặc Sài Gòn như một cô gái quyến rũ thay đổi vẻ ngoài liên tục, ai cũng ngỡ là của mình nhưng không ai chinh phục và chiếm hữu được vẻ đẹp đó, nên cứ khát khao và mong hiểu được nàng, thậm chí muốn tìm cho ra những tật xấu của nàng. Để rồi tiếp tục lên đường, tìm kiếm và lý giải câu hỏi về sự thu hút kỳ lạ từ thành phố phương Nam này…".

Anh từng cho rằng: "Tôi viết điều mà tôi muốn biết, chứ không phải điều mà tôi đã biết". Vậy còn điều gì anh "muốn biết" về thành phố tưởng chừng như rất dễ hiểu mà cũng đầy thái cực này?

So với các thành phố khác như Hà Nội, Huế… thì Sài Gòn - TP.HCM có lịch sử ngắn ngủi, chỉ hơn ba trăm năm. Nhưng đó là quãng thời gian rất nhiều biến động, rất nhiều đợt di dân đến và đi, mấy lần thay đổi chế độ, nhân tài tụ về nhiều và có những giai đoạn phát triển rất nhanh ở mọi lĩnh vực.

Mặt tiêu cực của một thành phố phát triển vội vã trong thời thuộc địa, thời chiến tranh… cũng xuất hiện nhiều. Bấy nhiêu đã là một kho tài liệu trầm tích cần được đưa ra ánh sáng. Các mặt đời sống như văn hóa nghệ thuật, ẩm thực, tiêu dùng, làm ăn, kinh doanh, công nghệ, tiểu thủ công nghiệp…; những nhân vật kiệt xuất, những chân dung đáng nhớ ở hai mặt xấu tốt… tuy ít nhiều có những bài viết đề cập đến nhưng các công trình đào sâu còn ít. Ban đầu từ góc nhìn người đọc luôn tò mò về mọi mặt của đời sống thành phố quanh thời gian mình sinh ra và lớn lên, tôi bắt đầu tìm hiểu và viết ra vài cuốn sách về những gì muốn biết như về biếm họa báo chí trước 1975, về các mặt cuộc sống ở hai khu đô thị lớn là Chợ Lớn và Phú Nhuận… Đó là vài việc nhỏ tôi đã làm và vẫn đang tiếp tục thực hiện vài đề tài khác trong vô số đề tài đã nói ở trên, trong khả năng của mình…

Tác giả Sài Gòn đẹp xưa tâm đắc câu nói của đại thi hào Ấn Độ Tagor: "Cái đẹp chỉ đơn giản là hiện thực được nhìn qua con mắt yêu thương", đó cũng là cách anh nhìn và kể về Sài Gòn - TP.HCM. Anh cũng thích một câu nói của nhà văn Mexico Carlos Fuentes (trích trong cuốn "Không thể sống mà không viết"): "Thời gian trôi đi, quá khứ thành hiện tại. Lúc này sự hiện diện của quá khứ thành trung tâm của đời anh. Anh cứ tưởng quá khứ không quan trọng vì chúng đã chết, nhưng thật ra chúng cho chúng ta một cơ hội. Nếu anh cố ép một chủ đề khi anh mới hai mươi lăm tuổi và chưa trải đời, anh sẽ thấy điều đó là không thể. Nhưng qua tuổi năm mươi, tôi lại thấy có cả một hàng dài các nhân vật và hình bóng đứng bên ngoài cửa sổ đợi mình viết ra…".

Những dòng hoài niệm miên man của anh về Sài Gòn xưa hay một Sài Gòn mới đó chưa xa của những năm 1990 cũng chính là được viết bằng cảm thức "... có cả một hàng dài các nhân vật và hình bóng đứng bên ngoài cửa sổ đợi mình viết ra". Trong đó, có cả những độc giả trung thành của anh và cùng mặn lòng với mảnh đất mà anh trọn đời sâu nặng.