Người dân ủng hộ tinh gọn bộ máy nhưng chưa hài lòng với cấp xã

Đa số người dân ủng hộ việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp và kỳ vọng bộ máy tinh gọn hơn sẽ giúp dịch vụ công thuận tiện.

Tại tọa đàm giới thiệu kết quả nghiên cứu "Đánh giá nhanh thực trạng cung ứng dịch vụ công trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp" ngày 12/5, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong (MDRI) đã công bố báo cáo thực hiện trên gần 5.000 người dân toàn quốc, với hỗ trợ kỹ thuật của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP).

Theo báo cáo, phần lớn người dân đánh giá tích cực việc tinh gọn bộ máy và xóa bỏ tầng nấc hành chính trung gian. Trong các thay đổi được khảo sát, phương án không tổ chức cấp huyện nhận nhiều đánh giá tích cực liên quan khả năng tiếp cận dịch vụ công và liên hệ chính quyền.

Tuy vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận nhiều trải nghiệm chưa thuận lợi trong giai đoạn chuyển tiếp, đặc biệt ở cấp xã, nơi đang tiếp nhận thêm khối lượng công việc lớn hơn trước.

Phát biểu tại tọa đàm, PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng chất lượng dịch vụ công không chỉ nằm ở việc "đúng quy trình". "Một hệ thống tốt không phải là không bao giờ có vướng mắc mà là phát hiện sớm các vướng mắc, phản ứng nhanh, sửa sai kịp thời và không để người dân phải gánh chi phí vì sự thiếu đồng bộ", ông nói.

Khảo sát cho thấy trải nghiệm làm thủ tục hành chính tại cấp xã nhìn chung ở mức khá tích cực, với điểm hài lòng trung bình 4,1 trên thang 5; khoảng 94% người dân cho biết nhận kết quả đúng hẹn và hơn 91% đánh giá cán bộ "thạo việc".

Tuy nhiên, cơ chế một cửa vẫn chưa thực sự thông suốt ở một số lĩnh vực, đặc biệt là đất đai. Khoảng 26,27% người làm giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho biết vẫn phải đi qua nhiều cửa hoặc gặp nhiều người mới hoàn thành thủ tục; chỉ 71,1% nhận kết quả đúng hẹn và 12% phải sử dụng "cò" hoặc trung gian hỗ trợ, cao hơn 10 điểm phần trăm so với thủ tục hành chính khác.

Công chức làm việc tại bộ phận một cửa ở TP Đà Nẵng. Ảnh: Nguyễn Đông

Bên cạnh áp lực hồ sơ tăng lên, cấp xã còn đối mặt thách thức lớn về chuyển đổi số. Từ 1/7/2025, Cổng Dịch vụ công quốc gia trở thành đầu mối duy nhất cung cấp dịch vụ công trực tuyến thay cho các cổng cấp tỉnh. Tuy nhiên, khảo sát cho thấy chỉ 21,8% người dân từng sử dụng cổng này sau thời điểm chuyển đổi. Khoảng 27% gặp khó khăn trong quá trình sử dụng và gần 34% lo ngại về bảo mật dữ liệu cá nhân.

Khoảng cách số giữa các nhóm dân cư cũng hiện rõ. Tỷ lệ sử dụng Cổng Dịch vụ công quốc gia ở nhóm thu nhập cao nhất đạt 41,18%, trong khi nhóm thu nhập thấp nhất chỉ 6,88%. Ở nhóm 18-34 tuổi, tỷ lệ sử dụng là 40,86%, cao gần 4 lần nhóm trên 60 tuổi.

Nghiên cứu tại Hưng Yên cho thấy nhiều cán bộ cấp xã phải trực tiếp hướng dẫn người dân đăng nhập VNeID, kê khai hồ sơ hoặc thực hiện thủ tục trực tuyến do nhiều người lớn tuổi, lao động phổ thông chưa quen thao tác số. Một số nơi còn xảy ra tình trạng hệ thống chậm, lỗi xác thực OTP hoặc dữ liệu chưa đồng bộ.

Đặc biệt, nhóm người khuyết tật đang gặp nhiều rào cản trong tiếp cận dịch vụ công số. Chỉ 6,4% người khuyết tật cho biết từng sử dụng Cổng Dịch vụ công quốc gia, thấp hơn nhiều so với mức 21,8% của nhóm không khuyết tật.

Theo UNDP, quá trình cải cách chỉ thực sự hiệu quả nếu lấy người dân làm trung tâm và bảo đảm khả năng tiếp cận của các nhóm yếu thế. "Cốt lõi của cải cách là đưa chính quyền gần dân hơn, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ ngay từ cấp cơ sở", bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, nói.

Báo cáo cũng ghi nhận nhiều áp lực đối với các dịch vụ công thiết yếu khác. Sau ngày 1/7/2025, khoảng 34,47% người được hỏi cho biết khám chữa bệnh tại bệnh viện tuyến tỉnh, thành phố, trong khi tỷ lệ đến trạm y tế xã, phường chỉ 1,4%.

Trong giáo dục tiểu học công lập, tình trạng lớp đông và thiếu hạ tầng hỗ trợ học sinh khuyết tật vẫn là điểm yếu. Gần 30% người được hỏi cho biết trường học không có đường dốc hoặc tay vịn cho học sinh đi xe lăn.

Theo nhóm nghiên cứu, chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp "không chỉ là thay đổi về tổ chức mà là sự tái cấu trúc toàn diện cách thức vận hành của hệ thống hành chính". Điều này đồng nghĩa hiệu quả cải cách sẽ phụ thuộc lớn vào năng lực thực thi của cấp cơ sở, nơi đang phải gánh thêm trách nhiệm và kỳ vọng phục vụ người dân trong bối cảnh nhân lực, hạ tầng số và cơ chế phối hợp chưa hoàn toàn đồng bộ.

Gia Chính