Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Hồng Linh: Chụp ảnh để cảm sâu hơn, sống tỉnh thức hơn

Ông có thể chia sẻ với độc giả Thanh Niên về cơ duyên nào đưa tới "ngã rẽ" vào nhiếp ảnh ? Trong số những bức ảnh đã chụp, khoảnh khắc bấm máy nào ông không thể quên trong cuộc đời làm nghề?

Con đường nghệ thuật của tôi gắn liền với những cột mốc gia đình rất đặc biệt, đầu tiên đó là niềm tin của cha. Khi tốt nghiệp đại học ngành kỹ thuật, tôi đứng trước hai lựa chọn và mang về thủ thỉ với cha, rằng: một là con đi làm kiếm tiền phụ giúp gia đình, hai là dấn thân vào con đường nghệ thuật đầy rủi ro. Cha tôi liền nói ngay, không cần suy nghĩ: "Làm ra tiền thì nhiều người làm được, nhưng làm nghệ thuật thì không phải ai cũng có năng khiếu. Con nên chọn nghệ thuật để nuôi dưỡng tâm hồn. Ba có tới 11 đứa, những đứa khác sẽ lo phần kinh tế thay con". Niềm tin tưởng, sự kỳ vọng của cha trở thành tờ giấy thông hành cho tôi vào đời và định hình toàn bộ con đường tương lai sau này.

Khi dạy kỹ thuật tại các trường đại học, tôi hay dung hòa những bài giảng kỹ thuật khô cứng với nghệ thuật nhiếp ảnh như tìm sự cân bằng. Cuối học kỳ, sinh viên nào đạt điểm xuất sắc, tôi đều tặng một tác phẩm ảnh làm kỷ niệm để tiếp thêm động lực học tập cho các em. 

Tôi tin rằng cái đẹp không nằm ở nơi xa, mà hiện hữu ngay bên cạnh; điều quan trọng là ta có đủ sự rung động để nhận ra và đủ tinh tế để ghi lại. Trong một buổi thị phạm, tôi chụp bức ảnh chân dung bạn sinh viên rồi gửi thi ảnh quốc tế ở Đan Mạch. Ai ngờ, tác phẩm được trao huy chương bạc. Thành quả càng giúp sinh viên thêm tự tin rằng "vốn quý" của người nghệ sĩ không phải là những chuyến đi xa, mà trước hết là khả năng nhìn thấy vẻ đẹp từ chính cuộc sống của mình.

Khi con gái tôi chào đời, chiếc máy ảnh trở thành người bạn đồng hành ghi lại từng mốc tăng trưởng. Những bức ảnh chụp con gái hay "thân mẫu của con gái" mang đi dự thi cũng may mắn đọat nhiều giải trong nước, rồi Huy chương vàng tại Mỹ và Ấn Độ càng khiến tôi say nghề hơn.

Năm 2020, khi làm cuốn sách ảnh Thấu cảm - những chuyện chưa kể, con gái tôi (khi đó đã tốt nghiệp thạc sĩ thiết kế tại Florence, Ý) đảm nhận phần trình bày mỹ thuật. Đó không chỉ là sự tiếp nối về nghề nghiệp, mà còn là sự đồng hành rất đẹp giữa hai thế hệ trong gia đình. 

Còn một khoảnh khắc bấm máy khiến tôi xúc động nhất mới diễn ra cách đây hơn nửa năm, khi cha tôi bước vào những giây phút cuối đời. Mẹ tôi lặng lẽ tiến đến, trao cho ông một nụ hôn đầy yêu thương và biết ơn sau gần trọn một đời gắn bó. Theo phản xạ của người cầm máy, tôi đưa điện thoại lên ghi lại khoảnh khắc ấy và đặt tên tác phẩm là Nụ hôn cuối cùng.

Đối với tôi, nhiếp ảnh chưa bao giờ chỉ là nghệ thuật của ánh sáng hay bố cục. Trên hết, đó là nghệ thuật lưu giữ những khoảnh khắc trân quý nhất của con người, những khoảnh khắc mà thời gian chỉ đi qua một lần nhưng cảm xúc có thể còn ở lại mãi mãi.

Nhìn lại hơn ba thập niên gắn bó với nhiếp ảnh, từ một người cầm máy đến nghệ sĩ được cả quốc tế ghi nhận, điều lớn nhất mà nhiếp ảnh mang lại cho cho ông là gì? Nếu có một thông điệp gửi đến những người trẻ đang theo nghề, ông muốn nói điều gì?

Nhiếp ảnh mang đến cho tôi nhiều vinh dự mà mỗi khi nhìn lại, tôi vẫn cảm giác như một giấc mơ đẹp. Nhưng điều quý giá nhất không phải là giải thưởng hay danh hiệu, mà là hành trình nhận thức và khai phóng chính mình.

Đối với tôi, nhiếp ảnh trước hết là công cụ để nhận thức thế giới và bản thân. Nó mở ra một sự tự do nội tâm, giúp tôi giải phóng cái nhìn khỏi những khuôn mẫu, công thức hay định kiến thẩm mỹ; đồng thời thoát khỏi sự lệ thuộc vào máy móc, trào lưu hay thành tích.

Mỗi bức ảnh là một tiếng nói cá nhân (personal voice), là "dấu vân tay tinh thần" không thể trộn lẫn. Dù tác phẩm được đánh giá thế nào, điều quan trọng nhất vẫn là sự trung thực với chính người sáng tạo. Tôi chưa bao giờ tin rằng nghệ thuật được tạo nên bằng việc chạy theo xu hướng, mà nó phải đến từ sự trung thực với thế giới nội tâm.

Đôi khi người nghệ sĩ cần đủ dũng cảm bước ra ngoài vùng an toàn, chấp nhận "thẩm mỹ của cái sai" như dám chụp một bức ảnh không hoàn toàn sắc nét, một chuyển động nhòe, hay một bố cục phá vỡ tỷ lệ vàng... 

Những điều tưởng như lệch chuẩn ấy đôi khi lại trở thành ngôn ngữ mạnh mẽ diễn tả sự bất định, nỗi đau, ký ức hay những tầng sâu cảm xúc mà một bức ảnh hoàn hảo về kỹ thuật chưa chắc đã chạm tới.

Nói về "đạo" mà không "hành đạo" thì tất cả vẫn chỉ dừng lại ở ý niệm hay trò chơi của trí thức. Tôi luôn khuyến khích các bạn trẻ hãy thử chụp bằng cảm xúc thay vì chỉ chụp đối tượng; hãy bắt lấy những điều chưa có tên gọi, những rung động mơ hồ của tâm hồn. 

Nhiều khi chính những điều không thể diễn giải bằng ngôn từ lại gợi mở nhiều nhất. Một bức ảnh vượt thời gian thường là điểm giao thoa giữa kỹ thuật nhiếp ảnh, cấu trúc hội họa, chất thơ cảm xúc và độ sâu văn hóa. Đa phần ảnh của tôi không thiên về "tả" mà "gợi", và luôn mang theo một câu chuyện bên trong.

Và sau tất cả, điều cốt lõi vẫn là giữ được sự hồn nhiên - sự chân thành gần như tuyệt đối với những gì mình thấy, biết và cảm. Khi đó, nhiếp ảnh không còn là phương tiện biểu đạt thuần túy mà trở thành con đường để chuyển hóa và khai phóng bản thân. Mục đích cuối cùng của việc chụp ảnh không phải để sở hữu một bức ảnh đẹp, mà là để hiểu hơn, cảm sâu hơn và sống tỉnh thức hơn.

Trong sự nghiệp sáng tác, những nghệ sĩ nhiếp ảnh nào trong và ngoài nước đã để lại cho ông nhiều ấn tượng nhất? Ông có chịu ảnh hưởng từ họ không?

Quan điểm sống của tôi là luôn trân quý sự đồng điệu và tôn trọng sự khác biệt. Tôi luôn dành sự kính trọng đối với các bậc tiền bối nhiếp ảnh VN, đó là những tên tuổi: Nguyễn Cao Đàm, Phạm Văn Mùi, Lê Anh Tài, Nguyễn Mạnh Đan, Khưu Từ Chấn, Ngô Đình Cường, Nguyễn Bá Mậu… Cùng với đó là sự ngưỡng mộ dành cho các bậc thầy về nhiếp ảnh của thế giới, như: Ansel Adams, Wellington Lee, Pedro Luis Raota, Henri Cartier-Bresson, Steve McCurry, Sebastião Salgado... 

Tuy nhiên, tấm gương soi lớn nhất cho tôi chính là "người thầy bên trong", luôn nhắc nhở bản thân tôi không ngừng tu dưỡng để có đủ hiểu biết (trí tuệ) nhìn mọi sự vật đúng như bản thể; nuôi tình yêu thương với dung lượng đủ lớn để biết thấu cảm, bao dung và chấp nhận cả những nghịch cảnh.

Nếu bạn hỏi tôi yêu thích tác phẩm của đồng nghiệp nào nhất ở VN hiện nay thì rất khó để chỉ nêu một cái tên. Mỗi nghệ sĩ đều có thế mạnh và ngôn ngữ tạo hình riêng. Tôi luôn tìm thấy điều đáng học hỏi ở mỗi người hơn là đặt họ lên bàn cân.

Giữa tháng 7 vừa qua ông có chuyến "mang chuông đi đánh xứ người" tại Singapore, gặt hái nhiều thành công. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về sự kiện này?

Lần đầu tiên tôi bước ra "sân chơi" nhiếp ảnh quốc tế vào năm 1995 và được vinh danh ngay với Giải thưởng xuất sắc của Nhật Bản. Dấu mốc ấy tiếp thêm cho tôi niềm tin để bền bỉ theo đuổi con đường nghệ thuật suốt hơn 35 năm qua. Nhưng triển lãm cá nhân Thấu cảm - những chuyện chưa kể diễn ra tại Singapore lại mang một ý nghĩa rất khác, tôi xem đây là bước khởi đầu cho nỗ lực đưa tinh thần thấu cảm đến với các bạn quốc tế.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, tôi tin rằng điều làm nên sự khác biệt của con người không phải là công nghệ, mà là đời sống nội tâm, tình yêu thương, sự thấu cảm và lòng trắc ẩn. Chính khả năng rung động trước niềm vui, nỗi đau của đồng loại mới là giá trị cốt lõi giúp chúng ta giữ gìn bản chất nhân văn khi máy móc và robot ngày càng chiếm ưu thế.

Điều tôi hạnh phúc nhất không phải là lời ngợi khen dành cho tác phẩm, mà là đồng nghiệp và công chúng quốc tế thực sự đồng cảm với thông điệp ấy.

Triển lãm cũng cho tôi cơ hội học hỏi phong cách làm việc rất chuyên nghiệp của Art Space SG Gallery và nhà giám tuyển Wee Chin Hock, từ cách xây dựng không gian trưng bày, trình bày tác phẩm, tổ chức sự kiện đến tư duy phát triển thị trường nghệ thuật.

Tôi rất xúc động khi có sự hiện diện và động viên của đại diện các cơ quan ngoại giao, lãnh đạo các tổ chức nhiếp ảnh quốc tế cùng nhiều bạn trong giới. Niềm vui bất ngờ là Hội Nhiếp ảnh Singapore (PSS) còn trao tặng danh hiệu Life Member (hội viên trọn đời) và mời tôi tham gia hội đồng giám khảo cuộc thi ảnh nghệ thuật quốc tế do PSS tổ chức tháng 10.2026. Một số đồng nghiệp nước bạn đề nghị tôi mang Thấu cảm sang giao lưu. Với nghề, đó không còn là sự ghi nhận dành cho riêng cá nhân nữa, tín hiệu ấy cho thấy ngôn ngữ của sự thấu cảm đã vượt qua mọi biên giới.