Nga khởi tố nhà sáng lập Telegram, người dùng toàn cầu có bị điều tra?

Theo các chuyên gia pháp lý, người dùng thông thường không phải là đối tượng chịu trách nhiệm hình sự chỉ vì sử dụng Telegram, báo Nga MK.ru đưa tin hôm nay 30/7. Trong khi đó, những hệ lụy đối với Telegram và ông Durov có thể còn kéo dài và phức tạp hơn nhiều.

Pavel Durov nguy cơ lĩnh án tù chung thân

Ngay sau khi FSB thông báo khởi tố Pavel Durov về tội “hỗ trợ hoạt động khủng bố” và khởi động quy trình truy nã quốc tế, hàng triệu người dùng Telegram tại Nga đặt ra câu hỏi liệu việc tiếp tục sử dụng ứng dụng này có khiến họ gặp rủi ro pháp lý.

Theo luật sư Maria Arkhipova, câu trả lời là không. Bà nhấn mạnh, luật hình sự Nga được xây dựng trên nguyên tắc trách nhiệm cá nhân. Việc một người sử dụng Telegram không đồng nghĩa với việc họ phải chịu trách nhiệm về các hành vi bị cáo buộc của người sáng lập hoặc của những người dùng khác trên nền tảng.

Các chuyên gia cũng lưu ý, bản thân Telegram chỉ là một công cụ liên lạc. Trách nhiệm pháp lý chỉ phát sinh khi cá nhân trực tiếp tham gia hoặc tiếp tay cho các hành vi vi phạm pháp luật. Do đó, việc sử dụng Telegram không cấu thành tội phạm.

Theo thông báo của FSB, ông Pavel Durov bị cáo buộc không gỡ bỏ các chatbot mà cơ quan điều tra cho rằng đã bị cơ quan tình báo Ukraine lợi dụng để tuyển mộ thanh thiếu niên Nga tham gia các hoạt động phá hoại và khủng bố.

FSB thông báo, từ tháng 7/2025, tổng cộng 46 người từ 12-22 tuổi tại 16 khu vực của Nga bị bắt giữ với cáo buộc tham gia tấn công lực lượng an ninh, phá hoại cơ sở hạ tầng và chuyển tiền cho các tài khoản bị cho là do tình báo Ukraine kiểm soát.

Theo luật sư Vladimir Zherebenkov, điều khoản mà ông Durov bị truy tố có khung hình phạt cao nhất là tù chung thân. Nga cũng có thể truy nã quốc tế và tìm cách dẫn độ nếu ông bị bắt tại quốc gia có hiệp định tương ứng.

Người sáng lập Telegram Pavel Durov. Ảnh: Global Look Press.

Telegram có thể bị cấm hoàn toàn tại Nga?

Một số nhà phân tích cho rằng Telegram có thể đối mặt nguy cơ bị xem xét là tổ chức cực đoan giống như Meta trước đây. Tuy nhiên, họ cũng nhấn mạnh, đây không phải hệ quả tự động từ việc khởi tố ông Durov.

Theo các chuyên gia, việc một lãnh đạo doanh nghiệp bị truy tố không đồng nghĩa toàn bộ nền tảng hay hàng triệu người dùng trở thành đối tượng vi phạm pháp luật.

Hiện Telegram vẫn hoạt động hợp pháp tại Nga và chưa có quyết định nào về việc cấm nền tảng này. Ngay cả các khoản thanh toán cho dịch vụ Telegram Premium hiện nay cũng vẫn hợp pháp. Rủi ro chỉ có thể phát sinh nếu trong tương lai Telegram bị tòa án tuyên là tổ chức cực đoan và người dùng tiếp tục thực hiện các khoản thanh toán sau thời điểm đó.

Một bức ảnh bản thân do ông Pavel Durov đăng trên tài khoản Instagram của mình. Ảnh: Instagram/Pavel Durov.

Truy nã quốc tế chưa đồng nghĩa có thể bắt được Durov

Theo cựu Thiếu tướng FSB Alexander Mikhailov, việc bị truy nã quốc tế sẽ khiến ông Pavel Durov gặp nhiều khó khăn trong việc di chuyển và hoạt động kinh doanh, song khả năng Nga thực sự đưa ông ra xét xử vẫn còn nhiều trở ngại.

Ông Durov hiện mang quốc tịch UAE và Pháp - những quốc gia không có nghĩa vụ dẫn độ công dân của mình. Tuy nhiên, nếu ông đến một quốc gia có quan hệ pháp lý thuận lợi với Nga, nguy cơ bị bắt giữ sẽ tăng đáng kể.

Theo đánh giá của ông Mikhailov, cuộc điều tra phản ánh xung đột ngày càng lớn giữa yêu cầu bảo đảm an ninh quốc gia và mô hình hoạt động của các nền tảng công nghệ xuyên biên giới.

Người dùng và các chủ kênh sẽ chịu tác động ra sao?

Các chuyên gia nhận định, kịch bản Telegram bị chặn hoàn toàn chưa phải ưu tiên trong ngắn hạn. Thay vào đó, Nga nhiều khả năng tiếp tục áp dụng các biện pháp hạn chế kỹ thuật như giảm tốc độ truy cập, hạn chế cuộc gọi và thúc đẩy người dùng chuyển sang các nền tảng trong nước.

Trong trường hợp Telegram bị tuyên là tổ chức khủng bố hoặc cực đoan trong tương lai, nhóm chịu tác động lớn nhất sẽ là các blogger, quản trị viên kênh và những người kiếm tiền từ nền tảng này. Họ có thể mất lượng người theo dõi, nguồn thu và uy tín.

Đối với đa số người dùng thông thường, các chuyên gia cho rằng, chưa có cơ sở pháp lý để coi việc tiếp tục sử dụng Telegram là hành vi phạm tội chỉ vì vụ án nhằm vào ông Pavel Durov.

Nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Telegram, ông Pavel Durov, phát biểu tại Hội nghị Di động Thế giới ở ​​Tây Ban Nha, ngày 23/2/2016. Ảnh: Reuters.

Từ người sáng lập “Facebook của Nga” đến ông chủ Telegram

Năm 2006, ở tuổi 22, doanh nhân người Nga Pavel Durov thành lập vKontakte (VK) - mạng xã hội được xem là phiên bản Facebook của Nga. Tám năm sau, do liên tục bị các cơ quan an ninh gây sức ép, ông buộc phải bán toàn bộ cổ phần với giá 300 triệu euro. Thay vì nghỉ hưu ở tuổi 29, ông Durov quyết định xây dựng Telegram, dịch vụ nhắn tin đã trở thành một trong những nền tảng truyền thông xã hội lớn nhất thế giới.

Được biết đến nhờ hệ thống mã hóa và bảo mật các cuộc trò chuyện riêng tư cũng như các kênh thông tin, Telegram luôn là tâm điểm của nhiều tranh cãi. Hiện sống lưu vong (được cho là tại Dubai), ông Durov vẫn nuôi tham vọng rất lớn với Telegram và khẳng định sẽ không bán công ty, bất chấp từng nhận được những lời đề nghị mua lại với mức giá lên tới hàng chục tỷ USD, báo Tây Ban Nha El Pais đưa tin.

Trong cuộc trao đổi với Financial Times năm 2024, ông Durov cho biết đang cân nhắc đưa Telegram lên sàn chứng khoán trong tương lai và tiết lộ đã từ chối lời đề nghị mua lại trị giá 30 tỷ USD từ các quỹ đầu tư. “Chúng tôi muốn duy trì sự độc lập”, ông nói trước khi phát hành gói trái phiếu trị giá 330 triệu USD, đáo hạn vào năm 2026 - thời điểm ông dự kiến thực hiện IPO cho Telegram.

Nếu mức định giá 30 tỷ USD là chính xác, Telegram sẽ có giá trị cao gấp gần 20 lần VK - mạng xã hội phổ biến ở Nga.

Ông Durov tốt nghiệp ngành ngữ văn tại Đại học Quốc gia Saint Petersburg vào đầu những năm 2000. Khi còn là sinh viên, ông đã phát triển nhiều trang web giúp sinh viên chia sẻ tài liệu học tập. Sự ra đời của Facebook đã truyền cảm hứng để ông cùng người anh trai Nikolai Durov và bạn học Ilya Perekopsky sáng lập VK năm 2006.

Ở tuổi đôi mươi, Pavel Durov từng nhiều lần gây tranh cãi khi VK phát triển nhanh chóng tại không gian hậu Xô Viết. Năm 2012, ông từng ném những tờ tiền mệnh giá hơn 100 euro từ cửa sổ trụ sở công ty xuống đường, khiến đám đông tranh giành hỗn loạn. Năm 2013, ông cũng vướng vào một vụ tai nạn giao thông rồi bỏ trốn nhưng không bị xử lý.

Năm 2011, Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB) yêu cầu ông cung cấp thông tin tài khoản của nhiều nhân vật đối lập, nhưng ông từ chối. Hai năm sau, vào tháng 12/2013, FSB tiếp tục yêu cầu ông giao nộp dữ liệu của những người Ukraine tham gia phong trào biểu tình Maidan. Một lần nữa, ông nói không.

Sau nhiều năm bị các cơ quan an ninh giám sát chặt chẽ, tháng 4/2014, ông Durov rời Nga và bán toàn bộ cổ phần tại VK cho tập đoàn Nga Mail.ru với giá 300 triệu USD.

Thực tế, ông Durov cho ra mắt Telegram năm 2013. Kể từ năm 2022, số người dùng nền tảng này đã tăng từ khoảng 500 triệu lên hơn 1 tỷ. Một trong những lý do chính là Telegram kết hợp dịch vụ nhắn tin cá nhân như WhatsApp với hệ thống kênh, cho phép người dùng tiếp cận thông tin nhanh chóng. Giao diện thân thiện cùng chính sách hạn chế can thiệp vào nội dung do người dùng theo dõi cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của nền tảng này.

Telegram đặc biệt bùng nổ sau khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra, trong khi mạng xã hội X (Twitter cũ) trải qua nhiều thay đổi sau khi được tỷ phú Mỹ Elon Musk mua lại.

Năm 2017, cơ quan quản lý internet của Nga, Roskomnadzor, yêu cầu ông Durov cung cấp khóa giải mã các cuộc trò chuyện của người dùng với lý do chống khủng bố. Ông từ chối lần thứ ba.

Sau đó, Nga ban hành luật buộc các công ty công nghệ phải lưu trữ dữ liệu người dùng trên lãnh thổ Nga. Telegram không chấp nhận và năm 2018 bị tòa án Nga ra lệnh chặn hoạt động.

Hè năm 2020, ông Durov và Văn phòng Công tố Nga bất ngờ thông báo đạt được thỏa thuận, theo đó Telegram có thể hoạt động bình thường tại Nga nếu cung cấp thông tin liên quan các đối tượng bị nghi là khủng bố.

Cuối tháng 2/2024, ông Durov thông báo nền tảng sẽ triển khai dịch vụ tại thêm 100 quốc gia, đồng thời cho phép kiếm tiền từ quảng cáo thông qua tiền điện tử. Trong cuộc phỏng vấn với Financial Times, ông nói rằng, Telegram hiện đã tạo ra hàng trăm triệu USD doanh thu mỗi năm với đội ngũ chỉ khoảng 50 nhân viên làm việc toàn thời gian.

Người sáng lập Telegram Pavel Durov tại một sự kiện ở Indonesia ngày 1/8/2017. Ảnh: AP.