Mỹ - Trung vạch giới hạn trong cạnh tranh siêu cường

Việc lãnh đạo Mỹ - Trung thiết lập quan hệ "ổn định chiến lược mang tính xây dựng" là bước đi đầu tiên để hai nước xác lập giới hạn trong cuộc cạnh tranh siêu cường, theo giới phân tích.

Trong cuộc hội đàm tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh hôm 14/5, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thống nhất thiết lập quan hệ song phương "ổn định chiến lược mang tính xây dựng".

Đây là lần đầu tiên Mỹ - Trung sử dụng cụm từ này để mô tả quan hệ song phương, vốn đang bước vào giai đoạn cạnh tranh quyết liệt giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới.

Chủ tịch Tập cho biết ông và Tổng thống Trump nhất trí đưa mối quan hệ này trở thành "định vị mới" cho quan hệ hai nước, lấy hợp tác làm trụ cột, cạnh tranh có chừng mực, chủ động kiểm soát bất đồng và duy trì "ổn định lâu dài" hướng tới hòa bình. Công thức trên được kỳ vọng sẽ dẫn dắt quan hệ Mỹ - Trung trong ba năm tới và xa hơn nữa.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (trái) bắt tay Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh ngày 14/5. Ảnh: AP

Li Yaqi, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) Singapore, nhận định phát biểu của ông Tập là tín hiệu rõ ràng nhất cho thấy Bắc Kinh muốn định hình giai đoạn tiếp theo trong mối quan hệ với Washington, không phải "thiết lập lại", mà là một cuộc cạnh tranh lâu dài được kiểm soát trong các giới hạn giữa hai siêu cường.

Ông Tập đã công thức hóa khái niệm này bằng "4 loại hình ổn định" nhằm định hướng quan hệ Trung - Mỹ trong giai đoạn mới. Trong đó, "ổn định tích cực" lấy hợp tác làm trụ cột chính và dòng chảy chủ đạo của quan hệ song phương, "ổn định lành mạnh" duy trì cạnh tranh ở mức độ trung bình và có kiểm soát, thay vì đối đầu trực diện.

"Ổn định thường trực" là việc giữ cho các bất đồng giữa hai bên luôn ở trạng thái có thể quản lý được, không để bùng phát thành khủng hoảng. Loại hình thứ tư là "ổn định lâu dài", trong đó Mỹ - Trung hướng tới một tương lai hòa bình có thể dự đoán được cho cả hai dân tộc và thế giới.

"Bên nào đặt tên cho mối quan hệ sẽ là bên thiết lập các điều khoản. Bắc Kinh đang thực hiện bước đi định hình đầu tiên", Li nói.

Theo Li, công thức này cho thấy Bắc Kinh không cố gắng chấm dứt cạnh tranh chiến lược với Mỹ mà chỉ xác định các ranh giới cho cuộc cạnh tranh đó. Với cách hiểu như vậy, "ổn định" không phải một bước nhượng bộ mà là cách để duy trì cạnh tranh chiến lược trong tầm kiểm soát và giảm thiểu nguy cơ rơi vào khủng hoảng.

Khuôn khổ mới do Bắc Kinh thiết lập

Li cho rằng cụm từ "ổn định chiến lược mang tính xây dựng" không chỉ dừng lại ở ngôn từ ngoại giao mà phản ánh nỗ lực của Bắc Kinh trong việc định hình hệ thống thuật ngữ cho giai đoạn tiếp theo trong quan hệ Trung - Mỹ trước khi các kịch bản khác xuất hiện.

Theo ông, Trung Quốc không bao giờ tùy tiện đưa ra các công thức ngoại giao mới. Việc Chủ tịch Tập khẳng định cả hai lãnh đạo đã nhất trí đưa công thức này thành "định vị mới" cho quan hệ song phương thể hiện rằng Bắc Kinh đang chủ động khẳng định cam kết của mình trước.

"Không có nghĩa Washington nhất thiết đã chấp nhận hoàn toàn công thức, nhưng nó cho phép Bắc Kinh định hình lớp diễn giải đầu tiên về hội nghị trước khi phía Mỹ đơn giản hóa nó thành danh sách các kết quả cụ thể phục vụ cử tri trong nước và tuyên bố về những 'chiến thắng'", Li nói.

Thông báo từ Nhà Trắng về cuộc hội đàm giữa ông Trump và ông Tập không đề cập đến công thức "ổn định chiến lược mang tính xây dựng", cũng không mô tả đây là khuôn khổ mới cho quan hệ Mỹ - Trung.

Trong bài phát biểu tại quốc yến tối 14/5, Tổng thống Trump cũng không đề cập đến cụm từ này, dù Chủ tịch Tập nhắc lại nó và tái khẳng định cả hai lãnh đạo đã cùng nhất trí.

Thay vào đó, ông Trump nói đến "mối liên kết lâu dài về thương mại và tôn trọng lẫn nhau", đồng thời mô tả đây là nền tảng cho một tương lai mang lợi ích đến với cả Mỹ và Trung Quốc.

"Chúng ta đề cao đức tính cần cù, lòng dũng cảm và những thành tựu đạt được. Chúng ta yêu gia đình và đất nước mình. Cùng nhau, chúng ta có cơ hội phát huy những giá trị đó để tạo nên một tương lai thịnh vượng, hợp tác, hạnh phúc và hòa bình hơn cho con em chúng ta", Tổng thống Mỹ nói.

Nhắc đến mốc thời gian "ba năm tới và xa hơn nữa" mà ông Tập đưa ra, Li cho rằng điều này rất đáng chú ý vì nó dường như được tính toán để bao trùm trọn vẹn nhiệm kỳ còn lại của Tổng thống Trump cho đến tháng 1/2029 và kéo dài sang cả giai đoạn đầu của chính quyền Mỹ kế tiếp.

"Bắc Kinh không chỉ đang tìm cách ứng phó với cá nhân ông Trump mà họ còn nỗ lực tạo ra một mốc quy chiếu bền vững, có giá trị vượt xa khỏi hội nghị thượng đỉnh lần này", Li nói.

Ngoài ra, cách diễn đạt mới còn đánh dấu một bước điều chỉnh đáng kể trong ngôn ngữ ngoại giao của Bắc Kinh.

"Tôi nghĩ nó phản ánh mong muốn của Trung Quốc trong việc thiết lập thêm các rào chắn mang tính định chế cho quan hệ Trung - Mỹ, trong cả cạnh tranh lẫn hợp tác", Joe Mazur, chuyên gia phân tích địa chính trị tại công ty tư vấn Trivium China trụ sở tại Bắc Kinh, nhận xét.

James Chen, phó giáo sư chuyên ngành ngoại giao và quan hệ quốc tế tại Đại học Đạm Giang, Đài Loan, nhận định khái niệm quan hệ "ổn định chiến lược mang tính xây dựng" còn phản ánh nỗ lực của Chủ tịch Tập trong việc định nghĩa quan hệ song phương "không đơn thuần là đối đầu, mà là cạnh tranh trên nền một bối cảnh ổn định".

Ông cho biết Trung Quốc rõ ràng đang tìm cách thiết lập các ranh giới cho cuộc cạnh tranh dài hạn và giảm thiểu nguy cơ đối đầu mang tính hủy diệt.

Mấu chốt của ổn định

Chủ tịch Tập và Tổng thống Trump tiến vào tiệc chiêu đãi tại Đại lễ đường Nhân dân tối 14/5. Ảnh: AP

Tông giọng tương tự cũng xuất hiện trong bài phát biểu khai mạc hội nghị thượng đỉnh của Chủ tịch Tập, khi ông nhìn nhận quan hệ Trung - Mỹ qua lăng kính rộng hơn về trật tự toàn cầu, lựa chọn lịch sử và quản trị khủng hoảng.

"Ông ấy nhấn mạnh tầm quan trọng của quan hệ song phương đối với ổn định toàn cầu" và đây dường như là cách Bắc Kinh thể hiện hình ảnh một cường quốc có trách nhiệm đang cố gắng xử lý mối quan hệ với Washington, Ian Seow, chuyên gia phân tích cấp cao thuộc Chương trình Trung Quốc tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam, nhận định.

Tang Meng Kit, nhà phân tích và bình luận tự do người Singapore, cho rằng việc ông Tập nhắc đến khả năng hai bên vượt qua cái gọi là "bẫy Thucydides" là một chi tiết quan trọng khác. Đây là thuật ngữ mô tả xu hướng xung đột khi một cường quốc đang trỗi dậy đe dọa vị thế của cường quốc hiện tại.

Bằng việc viện dẫn thuật ngữ này, ông Tập đã thừa nhận những căng thẳng mang tính cấu trúc giữa một cường quốc đang lên và một cường quốc đã xác lập vị thế, đồng thời định nghĩa lại vấn đề thành việc liệu lãnh đạo hai nước có thể "viết nên một chương mới" hay không, Tang đánh giá.

Theo ông, vấn đề Đài Loan, vốn xuất hiện nổi bật trong thông cáo của phía Trung Quốc về cuộc hội đàm nhưng lại vắng bóng trong văn bản của phía Mỹ, có thể là điểm thách thức giới hạn của trạng thái ổn định trong quan hệ giữa Bắc Kinh và Washington.

Mô tả đây là "vấn đề quan trọng nhất" trong quan hệ Trung - Mỹ, ông Tập khẳng định nếu vấn đề này được xử lý thỏa đáng, quan hệ song phương có thể duy trì được ổn định tổng thể.

Ông đồng thời đưa ra lời cảnh báo nếu xử lý không khéo léo, hai nước có nguy cơ "va chạm hoặc thậm chí rơi vào xung đột", đẩy quan hệ vào một "tình thế vô cùng nguy hiểm".

Trung Quốc luôn coi Đài Loan là một tỉnh chờ thống nhất và tuyên bố ưu tiên sử dụng biện pháp hòa bình, song khẳng định sẵn sàng sử dụng vũ lực nếu cần.

Mỹ là bên ủng hộ quan trọng của hòn đảo dù không thiết lập quan hệ ngoại giao. Theo Đạo luật Quan hệ Đài Loan, Washington cũng có nghĩa vụ cung cấp cho Đài Bắc các loại vũ khí để tự vệ.

Wen-Ti Sung, học giả tại Trung tâm Trung Quốc Toàn cầu thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định rằng thái độ của ông Tập với vấn đề Đài Loan "cứng rắn một cách đáng ngạc nhiên đối với khuôn khổ ngoại giao thượng đỉnh".

Điều này dường như nhằm gửi đi một tín hiệu rõ ràng tới ông Trump rằng "vấn đề Đài Loan vẫn luôn là lằn ranh đỏ nhất trong số các lằn ranh đỏ" của Bắc Kinh. Theo ông Sung, thông điệp của ông Tập là "xử lý đúng vấn đề Đài Loan, chúng ta là bạn, xử lý sai, chúng ta có thể trở thành kẻ thù lúc nào không hay".

Tuy nhiên, trong khi ca ngợi cuộc gặp "tuyệt vời" với ông Tập, Tổng thống Trump đã im lặng một cách bất thường trước các câu hỏi về Đài Loan. Bản tóm tắt nội dung cuộc họp của Nhà Trắng được công bố sau đó cũng hoàn toàn bỏ qua việc nhắc đến hòn đảo này.

Với các quan chức Đài Loan, đây có thể được coi là một tín hiệu tích cực, bởi nhiều người từng lo ngại ông Trump trong cuộc gặp với ông Tập có thể đảo ngược sự ủng hộ lâu đời của Washington dành cho hòn đảo.

"Họ sẽ rất mong vấn đề Đài Loan được đề cập càng ít càng tốt trong cuộc gặp", William Yang, chuyên gia phân tích về Trung Quốc tại nhóm tư vấn Crisis Group, nói. "Họ muốn vấn đề này thà không được đề cập đến, còn hơn là được thảo luận theo cách bất lợi cho hòn đảo".

Từ lời nói đến hành động

Phép thử khó khăn hơn hiện nay là liệu cách diễn đạt mới về mối quan hệ Trung - Mỹ có tạo ra được các kênh thực chất để kiểm soát những bất đồng sau khi bầu không khí nồng ấm của hội nghị thượng đỉnh qua đi hay không.

Chuyến công du của ông Trump sẽ kết thúc vào ngày 15/5, thời điểm các kết quả chi tiết hơn có thể được công bố. Điều này giúp hình dung rõ nét hơn về cách hai bên dự định quản lý một chương trình nghị sự dày đặc, từ thương mại, kiểm soát công nghệ, vấn đề Đài Loan, Iran cho đến các cơ chế liên lạc kiểm soát khủng hoảng sâu rộng hơn.

Phái đoàn Mỹ - Trung hội đàm tại Đại lễ đường Nhân dân Bắc Kinh. Ảnh: AFP

Chuyên gia Li từ RSIS đánh giá khuôn khổ này nhằm xác lập "ý nghĩa, phạm vi và nhịp độ" cho cuộc đối đầu giữa hai bên, nhưng giá trị của nó đến đâu còn tùy thuộc vào việc Bắc Kinh và Mỹ có xây dựng được các cơ chế thực thi cụ thể hay không.

Chúng có thể bao gồm việc tăng cường trao đổi ngoại giao và làm việc ở cấp chuyên viên, thiết lập những kênh quản trị khủng hoảng rõ ràng hơn, cũng như thảo luận về các lĩnh vực mà đôi bên vốn đã cạnh tranh gay gắt như kiểm soát xuất khẩu, các lệnh trừng phạt, kiểm soát đầu tư và hạn chế công nghệ.

Li nhận định mục tiêu của Bắc Kinh có thể là phát triển bộ công cụ chiến lược - kinh tế riêng, đồng thời giữ lại không gian hợp tác đủ lớn để giảm bớt những va chạm nằm ngoài tầm kiểm soát từ cuộc cạnh tranh.

Những cơ chế như vậy đóng vai trò quan trọng bởi mối quan hệ Trung - Mỹ nhiều khả năng sẽ vẫn duy trì trạng thái cạnh tranh, ngay cả khi cả hai phía đều muốn tránh một kịch bản đổ vỡ.

Triệu Minh Hạo, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Phục Đán, Thượng Hải, đánh giá những vấn đề như xung đột tại Iran hay các lệnh trừng phạt gần đây Mỹ áp đặt đối với doanh nghiệp Trung Quốc có thể thử thách mức độ bền vững của khuôn khổ mới, đồng thời tiếp tục làm phức tạp thêm cục diện quan hệ hai nước.

Jean-Pierre Cabestan, giáo sư danh dự chuyên ngành khoa học chính trị tại Đại học Baptist Hồng Kông cho rằng với vị thế hai siêu cường và nền kinh tế lớn, Mỹ và Trung Quốc cần duy trì hợp tác liên tục.

"Họ không muốn chứng kiến mối quan hệ đi chệch hướng, dẫn đến nhiều bất ổn và xáo trộn hơn", ông nói.

Về các biện pháp cụ thể, Cabestan suy đoán hai bên có khả năng sẽ tăng cường trao đổi thương mại, đồng thời đẩy mạnh thảo luận về các vấn đề chính trị, từ Đài Loan, Trung Đông cho đến khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Hướng đi sắp tới là phải duy trì và tăng cường các kênh liên lạc để giữ cho mối quan hệ luôn ổn định.

Chuyên gia Chen từ Đại học Đạm Giang nhận định Mỹ và Trung Quốc nhiều khả năng sẽ thiết lập các nhóm hoặc cơ chế đối thoại cấp chuyên viên nhằm "giảm thiểu những đánh giá sai lầm và ngăn chặn nguy cơ leo thang căng thẳng".

"Đây là bước đi đầu tiên rất quan trọng nhằm xác lập sắc thái cho nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump với Trung Quốc", ông nhận xét, song lưu ý rằng lãnh đạo Mỹ hoàn toàn có thể thay đổi ý định sau khi về nước.

"Không ai nói trước được điều gì", Chen cho hay.

Vũ Hoàng (Theo CNA, AFP, Reuters)