1 hour ago
1
Vì sao trẻ em lười đọc sách?
Trên kệ sách thiếu nhi ở nhiều nhà sách hiện nay, trẻ em Việt Nam lớn lên cùng Doraemon, Harry Potter, Conan, Chú thuật hồi chiến... Trong khi đó, văn học thiếu nhi Việt Nam vẫn loay hoay tìm chỗ đứng ngay trên sân nhà. Nghịch lý ấy được nhắc lại nhiều lần trong tọa đàm Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ (NXB Kim Đồng kết hợp với Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) diễn ra sáng 7/5.
Theo nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng, Việt Nam có khoảng 16 triệu học sinh từ tiểu học đến THCS, nếu tính cả THPT là khoảng 20 triệu độc giả tiềm năng. Nhưng trung bình mỗi người Việt chỉ đọc khoảng 4 cuốn sách mỗi năm, trong đó tới 2,8 cuốn là sách giáo khoa. Số sách văn học thực tế chỉ xấp xỉ 1 cuốn/người/năm.
Ông cho rằng, dư địa của văn học thiếu nhi Việt Nam rất lớn, nhưng phần lớn thị trường hiện vẫn bị chi phối bởi sách ngoại. Một đứa trẻ Việt Nam có thể thuộc tên các nhân vật manga Nhật Bản, thuộc phép thuật trong Harry Potter, nhưng lại hiếm có nhân vật văn học Việt Nam mới nào tạo được sức ảnh hưởng tương tự trong đời sống đại chúng.
Đó không còn là câu chuyện riêng của xuất bản. Nó liên quan trực tiếp đến việc người lớn đang kể cho trẻ em nghe những câu chuyện gì về thế giới này. TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương khẳng định, những tác phẩm thiếu nhi đích thực chưa bao giờ chỉ dành cho trẻ em. Người lớn cũng tìm thấy chính mình trong đó, tìm lại những ký ức, những khoảng mềm còn sót lại sau đời sống gấp gáp.
Điều này lý giải nhiều tác phẩm thiếu nhi sống rất lâu trong đời sống đọc. Người lớn đọc cho con nhưng đồng thời cũng đang đọc lại tuổi thơ của chính mình.
Tuy nhiên, tuổi thơ hôm nay đã khác rất xa tuổi thơ của nhiều thế hệ trước. TS. Nguyên Hương cho rằng, trẻ em hiện đại không thiếu sách hay, thứ các em thiếu là “khoảng trống”. “Khoảng trống vật lý bị lấp kín bởi lịch học thêm, lớp kỹ năng, chương trình chính khóa dày đặc. Khoảng trống tinh thần cũng ngày càng hiếm. Một đứa trẻ kết thúc ngày học trong trạng thái mệt mỏi, kiệt sức rất khó bước vào thế giới của một cuốn tiểu thuyết dài”, bà Hương nhận xét.
Cây viết Phạm Thu Hà cho rằng, “đối thủ” lớn nhất của sách trong thời điểm hiện tại không phải một cuốn sách khác, mà là TikTok và YouTube. Đây có thể được xem là một nguyên nhân khác tác động trực tiếp đến việc đọc của trẻ em.
Phạm Thu Hà gọi đây là một “cuộc chiến”. Theo cô, những nội dung ngắn liên tục tạo kích thích khiến trẻ em quen với việc tiêu thụ cực nhanh. Một cuốn sách giấy đòi hỏi tập trung và kiên nhẫn trở nên khó hấp dẫn hơn trước.
Điều này có nguyên nhân sâu xa từ việc khoảng 60-70% phụ huynh gặp khó khăn trong việc duy trì thói quen đọc cho con. Nhiều cha mẹ chọn giải pháp nhanh nhất là đưa điện thoại để trẻ ngồi yên, ăn nhanh, bớt quấy khóc. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường ấy rất khó hình thành thói quen đọc dài hơi.
Văn học thiếu nhi đang cố “bắt sóng” trẻ em hiện đại
Xuất hiện tại tọa đàm còn có 4 tác giả đoạt Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất. Nhắc tới giải thưởng này, bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng biên tập NXB Kim Đồng chia sẻ: “Trong bối cảnh đời sống văn học thiếu nhi đương đại đang vận động mạnh mẽ, sự ra đời của Giải thưởng Văn học Kim Đồng đã tạo một không gian khích lệ người viết chuyên và không chuyên mạnh dạn gửi gắm những sáng tác mới cho bạn đọc nhỏ tuổi. Thông qua giải thưởng, Nhà xuất bản Kim Đồng mong muốn phát hiện thêm các cây bút có tiềm năng, cổ vũ những tìm tòi nghệ thuật mới và tạo điều kiện để các bản thảo chất lượng có cơ hội được xuất bản, đến với đông đảo bạn đọc.
Tác giả Giáp Thị Thùy Dương (Giải Nhì) cho biết, cô viết cuốn sách đầu tiên cho thiếu nhi như một cách “vỗ về bản thân trong quá khứ”. Những nhân vật hướng nội, nhiều cảm xúc trong sách xuất phát từ chính trải nghiệm của cô.
Những tác phẩm “ăn khách” nhất dành cho thiếu nhi hiện nay đa phần là sách dịch.
Cách tiếp cận này phản ánh một thay đổi đáng chú ý của người viết trẻ. Họ không nhìn trẻ em như đối tượng cần được dạy bảo, mà như những cá thể có nội tâm phức tạp, có cô đơn, có tổn thương, có nhu cầu được lắng nghe.
Tác giả Phạm Thu Hà cũng cho rằng, mỗi cuốn sách cần có sự độc đáo riêng thay vì chạy theo một công thức cố định. Động lực viết đến từ nhu cầu kể chuyện dưới góc nhìn trẻ thơ, đồng thời từ thực tế rằng các giải thưởng văn học hiện nay đang mở thêm cơ hội cho người viết trẻ.
TS. Nguyên Hương nhận định, trẻ em đọc bằng “toàn bộ sự sống”. Một tác phẩm hay khiến các em rung động từ đôi mắt, nhịp tim đến hành động. Đó cũng là lý do viết cho thiếu nhi được xem là khó hơn viết cho người lớn, bởi trẻ em thường phản ứng rất nhanh với sự giả tạo, áp đặt hay giáo điều.
Nhà phê bình Bùi Việt Thắng nói rằng, văn học thiếu nhi chính là “hạt mầm” gieo vào tâm hồn trẻ thơ những giá trị chân, thiện, mỹ, đồng thời là nguồn chất liệu nền tảng cho điện ảnh, sân khấu, hoạt hình và nội dung số.
Nhìn rộng hơn, đây cũng là câu chuyện về trí tưởng tượng. Một nền văn học thiếu nhi nghèo nàn thường kéo theo sự thiếu hụt của cả hệ sinh thái sáng tạo phía sau.
Trong nhiều năm, văn học thiếu nhi Việt Nam thường bị phàn nàn vì hoặc quá giáo huấn, hoặc quá hoài niệm. Trẻ em trong sách đôi khi vẫn sống ở những miền quê đầy tiếng sáo diều, trong những thế giới đạo đức tương đối đơn giản, trong khi trẻ em ngoài đời đang lớn lên cùng điện thoại thông minh, video ngắn và áp lực thành tích.
Nhà văn, biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy kể, cô bắt đầu viết cuốn sách đầu tiên ở tuổi 40, sau nhiều năm làm nghề biên tập và đọc rất nhiều bản thảo. Cô tìm thấy cảm hứng từ chính “thế giới rực rỡ và logic riêng của trẻ con” trong gia đình mình.
Tọa đàm cũng chạm tới một chủ đề khó tránh trong thời đại hiện nay: AI. Diệu Thủy thừa nhận, AI đã có thể viết giỏi hơn những người viết ở mức trung bình, thậm chí tương lai có thể vượt cả nhiều cây bút giỏi. Nhưng cô cho rằng, vẫn tồn tại một vùng rất riêng của con người, đó là “niềm hạnh phúc được viết”, cảm giác tự mình tạo ra thế giới nhân vật và sống cùng nó. Trong thời đại nội dung được sản xuất hàng loạt bằng thuật toán, thứ giữ người đọc ở lại nhiều khi không nằm ở kỹ thuật kể chuyện, mà ở cảm giác chân thật của trải nghiệm sống.
Các tác giả trẻ hiện nay đều đã thay đổi cách tiếp cận, họ không nhìn trẻ em như đối tượng cần được dạy bảo, mà như những cá thể có nội tâm phức tạp, có cô đơn, có tổn thương, có nhu cầu được lắng nghe.
Đồng quan điểm, nhà phê bình Bùi Việt Thắng khẳng định, khoa học càng phát triển, con người lại càng có nhu cầu rời bỏ thực tại để tìm đến những điều xa xôi, trừu tượng và giả tưởng hơn. Văn học giả tưởng giúp con người (không phân biệt già trẻ) được sống thêm những cuộc đời khác và khám phá những thế giới ngoài thực tại.
