Metro không chỉ để đi lại: Doanh nghiệp công nghệ đề xuất biến đường sắt đô thị thành “nền tảng dữ liệu” của thành phố

Trên thế giới, hệ thống metro ngày càng được nhìn nhận không chỉ là phương tiện vận tải công cộng mà còn là “xương sống” của hệ sinh thái đô thị thông minh. Nhiều thành phố như Tokyo, Hong Kong, Singapore, Helsinki, Seoul hay Thâm Quyến đã phát triển metro như một nền tảng tích hợp giao thông, không gian đô thị, dịch vụ và dữ liệu trong cùng một hệ sinh thái.

Mô hình này gắn với các xu hướng như phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD), kết nối đa phương thức, nền tảng dịch vụ di chuyển MaaS (Mobility as a Service) và khai thác dữ liệu thời gian thực để tối ưu vận hành.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng hệ thống metro tại Việt Nam không chỉ là bài toán hạ tầng giao thông mà còn mở ra cơ hội hình thành các nền tảng dữ liệu và công nghệ cho đô thị thông minh. Theo quy hoạch hiện nay, TP.HCM dự kiến phát triển khoảng 1.012 km đường sắt đô thị với tổng vốn đầu tư khoảng 103,4 tỷ USD. Hà Nội cũng đặt mục tiêu xây dựng hơn 600 km metro với nhu cầu vốn khoảng 55,4 tỷ USD. Quy mô đầu tư lớn này cho thấy metro sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tái cấu trúc giao thông đô thị và thúc đẩy các dịch vụ đô thị thế hệ mới.

Những vấn đề này được thảo luận tại hội thảo “Từ Đường sắt Thông minh đến Giao thông Thông minh và Thành phố Thông minh: Nhu cầu nguồn nhân lực”, do Trường Đại học Việt Đức phối hợp với Sở Xây dựng TP.HCM, Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM, Công ty Vận hành Đường sắt đô thị TP.HCM, FPT và các đối tác tổ chức. Hội thảo tập trung vào tầm nhìn phát triển metro, giao thông thông minh, đô thị thông minh cũng như nhu cầu nguồn nhân lực cho lĩnh vực này tại Việt Nam.

Tại sự kiện, ông Phan Thanh Sơn, Giám đốc Chiến lược Đường sắt của FPT Railway Mobility Technology, cho rằng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo có thể đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ vòng đời của hệ thống đường sắt đô thị, từ quy hoạch, thiết kế đến quản lý và vận hành. Theo ông, Việt Nam đang đứng trước cơ hội không chỉ xây dựng các tuyến metro mới mà còn phát triển năng lực công nghệ nội sinh cho ngành đường sắt.

Đại diện doanh nghiệp công nghệ cho rằng giá trị lớn của metro trong đô thị thông minh không chỉ nằm ở khả năng vận chuyển hành khách, mà còn ở việc tạo ra một hệ sinh thái công nghệ. Dữ liệu thu thập từ hệ thống metro có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu đi lại, tối ưu vận hành giao thông, đảm bảo an toàn công cộng, tổ chức lại không gian đô thị và phát triển các dịch vụ mới xung quanh các ga và điểm kết nối giao thông.

Từ kinh nghiệm triển khai công nghệ trong lĩnh vực giao thông, phía FPT đề xuất một số định hướng cho phát triển đường sắt đô thị tại Việt Nam. Một trong những hướng tiếp cận được nhấn mạnh là phát triển hệ thống metro dựa trên nền tảng dữ liệu và AI, ứng dụng dữ liệu lớn xuyên suốt từ giai đoạn quy hoạch, thiết kế đến khai thác vận hành. Trong mô hình này, dữ liệu hạ tầng giao thông được xem là tài sản chiến lược cần được quản lý và khai thác hiệu quả.

Ông Phan Thanh Sơn chia sẻ tại sự kiện.

Bên cạnh đó, quá trình phát triển metro cũng cần gắn với mục tiêu từng bước làm chủ công nghệ trong ngành đường sắt. Kinh nghiệm từ các quốc gia như Hàn Quốc hay Trung Quốc cho thấy việc tiếp nhận và phát triển các công nghệ cốt lõi trong thiết kế, vận hành và bảo trì giúp giảm phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài và nâng cao năng lực nội địa.

Một yếu tố khác được nhấn mạnh là xây dựng hệ sinh thái công nghệ đường sắt với sự tham gia của các doanh nghiệp công nghệ trong nước, kết hợp với chiến lược phát triển nguồn nhân lực cho lĩnh vực Smart Mobility. Mô hình hợp tác được đề xuất theo hướng 5P (Public – Private – Professional – People Partnership), kết nối Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, các tổ chức xã hội và người dân nhằm đào tạo đội ngũ kỹ sư và chuyên gia cho ngành giao thông trong kỷ nguyên AI.

Để tham gia sâu hơn vào lĩnh vực này, FPT cho biết đã thành lập đơn vị công nghệ FPT Railway Mobility Technology vào cuối năm 2025, với định hướng phát triển các giải pháp cho đường sắt, giao thông thông minh và đô thị thông minh.

Trước đó, doanh nghiệp này cũng tham gia triển khai nhiều giải pháp công nghệ trong lĩnh vực giao thông và đô thị tại Việt Nam, như nền tảng dữ liệu giao thông, hệ thống thông tin giao thông thông minh, ứng dụng GoBus cho giao thông công cộng TP.HCM cũng như các giải pháp thanh toán điện tử và quản lý vận hành cho metro.