Mất ngủ kéo dài ảnh hưởng đến các cơ quan trong cơ thể thế nào?

Mất ngủ kéo dài không chỉ gây mệt mỏi mà còn ảnh hưởng não bộ, tim mạch, miễn dịch, tiêu hóa và chuyển hóa.

Mất ngủ mạn tính không chỉ khiến cơ thể mệt mỏi, giảm tập trung mà còn làm rối loạn hoạt động của não, tim mạch, nội tiết, miễn dịch, tiêu hóa và chuyển hóa. Các chuyên gia khuyến cáo người mất ngủ kéo dài cần được đánh giá sớm để tránh vòng xoắn bệnh lý. Ảnh: Harvard Health

Mất ngủ được xem là mạn tính khi tình trạng khó vào giấc, ngủ chập chờn, thức dậy quá sớm hoặc ngủ không phục hồi xảy ra ít nhất ba đêm mỗi tuần, kéo dài từ ba tháng trở lên và ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày. Theo các chuyên gia của American Academy of Sleep Medicine, mất ngủ mạn tính thường không đơn thuần là triệu chứng thoáng qua mà có thể liên quan đến nhiều rối loạn sức khỏe thể chất và tinh thần.

Giấc ngủ là thời gian cơ thể sửa chữa mô, điều hòa hormone, củng cố trí nhớ, kiểm soát đường huyết, huyết áp và phản ứng miễn dịch. Khi thiếu ngủ kéo dài, các hệ thống này phải hoạt động trong trạng thái căng thẳng liên tục, làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, tim mạch, suy giảm nhận thức và viêm mạn tính. Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Mỹ cho biết thiếu ngủ có thể làm thay đổi cách cơ thể phản ứng với insulin, khiến đường huyết cao hơn bình thường và làm tăng nguy cơ đái tháo đường.

Não bộ: suy giảm trí nhớ, cảm xúc thất thường

Não là cơ quan chịu tác động rõ nhất khi mất ngủ kéo dài. Trong giấc ngủ sâu và giấc ngủ REM, não xử lý ký ức, điều hòa cảm xúc, loại bỏ một phần chất thải chuyển hóa và phục hồi khả năng chú ý. Khi ngủ không đủ, người bệnh dễ giảm tập trung, phản ứng chậm, khó ghi nhớ, dễ cáu gắt, lo âu hoặc buồn bã. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy thiếu ngủ mạn tính liên quan đến suy giảm nhận thức, rối loạn cảm xúc, tăng phản ứng viêm và rối loạn trục căng thẳng của cơ thể.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên tạp chí Neurology theo dõi 2.750 người lớn tuổi khỏe mạnh về nhận thức trong trung bình 5,6 năm cho thấy nhóm mất ngủ mạn tính có nguy cơ mắc suy giảm nhận thức nhẹ hoặc sa sút trí tuệ cao hơn nhóm còn lại. Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận tốc độ suy giảm tư duy và trí nhớ nhanh hơn, kèm dấu hiệu tổn thương chất trắng và mảng amyloid trên hình ảnh não. Tác giả Diego Z. Carvalho, bác sĩ chuyên khoa thần kinh và thành viên American Academy of Neurology, nhận định kết quả này củng cố quan điểm giấc ngủ không chỉ để nghỉ ngơi mà còn liên quan đến khả năng phục hồi của não.

Tim mạch: tăng huyết áp, viêm và nguy cơ bệnh tim

Trong giấc ngủ bình thường, huyết áp và nhịp tim có xu hướng giảm, giúp tim và mạch máu được nghỉ. Khi mất ngủ kéo dài, hệ thần kinh giao cảm hoạt động mạnh hơn, hormone căng thẳng tăng, huyết áp ban đêm khó hạ, phản ứng viêm và chuyển hóa rối loạn. Đây là những yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh mạch vành, rối loạn nhịp tim, đột quỵ và suy tim, theo Sleep Foundation.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ cũng ghi nhận ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy thiếu ngủ liên quan đến sức khỏe tim mạch, chuyển hóa và nhận thức bất lợi.

Nội tiết và chuyển hóa: dễ tăng cân, kháng insulin

Thiếu ngủ làm xáo trộn nhiều hormone kiểm soát cảm giác đói, no và sử dụng năng lượng. Khi ngủ ít, hormone ghrelin kích thích đói có thể tăng, leptin tạo cảm giác no có thể giảm, khiến người bệnh thèm đồ ngọt, tinh bột hoặc thức ăn nhiều năng lượng. Đồng thời, cơ thể kém nhạy với insulin, đường huyết dễ tăng và nguy cơ đái tháo đường type 2 cao hơn.

Các tổng quan khoa học cho thấy ngủ ít hoặc ngủ kém chất lượng liên quan đến béo phì, rối loạn lipid máu, tăng đường huyết và hội chứng chuyển hóa. Một bài tổng quan năm 2022 trên International Journal of Environmental Research and Public Health nhận định sức khỏe giấc ngủ kém có thể tác động đến bệnh mạn tính thông qua rối loạn nhịp sinh học, viêm, stress oxy hóa và thay đổi hành vi ăn uống, vận động.

Hệ miễn dịch: cơ thể dễ viêm và phục hồi kém

Giấc ngủ giúp hệ miễn dịch nhận diện tác nhân gây bệnh, điều chỉnh phản ứng viêm và phục hồi sau nhiễm trùng hoặc tổn thương. Khi mất ngủ kéo dài, các chất trung gian viêm có thể tăng, trong khi khả năng điều hòa miễn dịch suy giảm. Điều này không có nghĩa mất ngủ trực tiếp gây mọi bệnh nhiễm trùng nhưng nó khiến cơ thể khó duy trì trạng thái cân bằng miễn dịch.

Các nhà khoa học cho rằng thiếu ngủ lặp lại nhiều ngày có thể tạo ra trạng thái viêm mức độ thấp. Về lâu dài, tình trạng này góp phần vào nguy cơ bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa, đau mạn tính và một số rối loạn miễn dịch. Bằng chứng hiện nay nhấn mạnh mối liên hệ giữa thiếu ngủ với thay đổi hệ miễn dịch, nội tiết, chuyển hóa và viêm, dù mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy tuổi, bệnh nền, di truyền và lối sống.

Hệ tiêu hóa: rối loạn trục não ruột

Não và ruột liên lạc qua hệ thần kinh, hormone, miễn dịch và hệ vi sinh đường ruột. Mất ngủ kéo dài có thể làm rối loạn trục não ruột, khiến người bệnh dễ đầy bụng, khó tiêu, thay đổi nhu động ruột hoặc nhạy cảm hơn với đau bụng. Một nghiên cứu tiền lâm sàng công bố trên Cell Stem Cell năm 2026 cho thấy thiếu ngủ ngắn hạn ở chuột có thể làm tổn hại khả năng tái tạo của tế bào gốc ruột thông qua thay đổi tín hiệu thần kinh phế vị và serotonin.

Ở người, nhiều nghiên cứu quan sát ghi nhận người mắc bệnh đường ruột mạn tính thường có chất lượng giấc ngủ kém, điều này có thể liên quan đến nguy cơ bùng phát triệu chứng. Cơ chế được giả định gồm tăng viêm, thay đổi hormone stress, rối loạn nhịp sinh học của ruột và thay đổi hệ vi sinh.

Gan, thận và cơ bắp: chịu ảnh hưởng gián tiếp

Gan và thận không ngủ theo nghĩa thông thường nhưng hoạt động của chúng chịu ảnh hưởng bởi nhịp sinh học. Khi mất ngủ kéo dài, rối loạn đường huyết, huyết áp, hormone stress và viêm có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan, thận và mạch máu nhỏ. Người có sẵn gan nhiễm mỡ, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn có thể bị ảnh hưởng nhiều hơn nếu giấc ngủ thường xuyên kém.

Cơ bắp cũng cần ngủ để phục hồi sau vận động, tổng hợp protein và duy trì sức mạnh. Một nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng sơ bộ năm 2023 gợi ý mất ngủ có thể liên quan đến giảm lực nắm tay, giảm khối cơ ở mô hình thiếu ngủ và thay đổi các gene đồng hồ sinh học trong cơ. Dù cần thêm nghiên cứu lớn hơn, kết quả này phù hợp với quan sát lâm sàng rằng người mất ngủ kéo dài thường mệt, giảm sức bền và khó duy trì hoạt động thể lực.

Mất ngủ kéo dài có thể làm tăng căng thẳng, lo âu, giảm khả năng kiểm soát cảm xúc và ảnh hưởng sức khỏe tinh thần. Ảnh: The Guardian

Sức khỏe tinh thần: vòng xoắn mất ngủ và lo âu

Mất ngủ và rối loạn tâm lý có quan hệ hai chiều. Căng thẳng, lo âu, trầm buồn có thể gây khó ngủ; ngược lại, ngủ kém kéo dài làm giảm khả năng kiểm soát cảm xúc, tăng nhạy cảm với stress và khiến triệu chứng tâm lý nặng hơn. Các tổng quan gần đây cho thấy rối loạn giấc ngủ liên quan nhất quán với nguy cơ trầm cảm, lo âu và suy giảm chất lượng sống.

Theo các chuyên gia giấc ngủ, điều trị mất ngủ mạn tính không nên chỉ dựa vào thuốc ngủ. Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ, gọi là CBT-I, thường được khuyến nghị là lựa chọn nền tảng vì giúp điều chỉnh thói quen, niềm tin và phản xạ sai lệch quanh giấc ngủ. Thuốc có thể cần trong một số trường hợp nhưng nên dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ.

Khi nào cần đi khám?

Người bị mất ngủ trên ba tháng, mất ngủ ít nhất ba đêm mỗi tuần, buồn ngủ ban ngày, giảm hiệu suất học tập hoặc làm việc, hay thức giấc kèm ngáy to, nghẹt thở, hồi hộp, đau ngực, sụt cân, trầm buồn kéo dài nên đi khám chuyên khoa. Bác sĩ có thể khai thác bệnh sử, thuốc đang dùng, thói quen ngủ, bệnh nền, yêu cầu ghi nhật ký giấc ngủ hoặc đo đa ký giấc ngủ nếu nghi ngờ ngưng thở khi ngủ, rối loạn vận động chi hoặc bệnh lý khác.

Các chuyên gia khuyến cáo người mất ngủ nên duy trì giờ ngủ thức ổn định, tiếp xúc ánh sáng ban ngày, vận động đều, hạn chế caffeine buổi chiều tối, tránh dùng thiết bị điện tử sát giờ ngủ, không nằm trên giường quá lâu để ép ngủ và tìm hỗ trợ y tế nếu tình trạng kéo dài. Điều quan trọng là xem mất ngủ mạn tính như một vấn đề sức khỏe toàn thân, không chỉ là thói quen xấu hay biểu hiện của căng thẳng nhất thời.

Sức khỏe Xem thêm