13 hours ago
2
Mỏ vàng cần được khai thác đúng cách
Chuỗi sự kiện hưởng ứng Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 2026 khai mạc tại báo Nhân Dân với chủ đề Sở hữu trí tuệ, động lực cho kinh tế sáng tạo. Tâm điểm của chương trình là tọa đàm Khơi dậy tiềm năng: Sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản.
Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh nhấn mạnh một thực tế quen thuộc nhưng chưa được giải quyết triệt để. Việt Nam sở hữu hệ thống di sản phong phú, từ vật thể, phi vật thể đến tri thức dân gian, làng nghề và biểu tượng văn hóa. Tuy nhiên phần lớn vẫn dừng lại ở giá trị lưu giữ, chưa chuyển hóa tương xứng thành giá trị kinh tế.
Nhận định này gắn trực tiếp với định hướng của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị. Văn hóa không còn chỉ được nhìn như lĩnh vực cần bảo tồn mà phải trở thành nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng, công nghiệp văn hóa cần đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045.
Theo các diễn giả nếu không định danh được các lớp tài sản vô hình trong di sản, chúng ta rất khó biến di sản thành tài sản.
Trong bức tranh đó kinh tế di sản được xem là một cấu phần đáng chú ý. Nếu chỉ dừng ở lưu giữ, di sản khó tạo sức sống mới. Ngược lại, khi được kể lại bằng ngôn ngữ đương đại, gắn với sản phẩm, dịch vụ và thị trường, di sản có thể mở ra những không gian phát triển rộng hơn.
Một điểm được nhấn mạnh xuyên suốt là vai trò của sở hữu trí tuệ. Đây không chỉ là vấn đề pháp lý, mà là điều kiện để di sản trở thành tài sản.
Theo các chuyên gia di sản chứa nhiều lớp giá trị vô hình, từ hình ảnh, biểu tượng, tri thức đến kỹ năng truyền thống. Nếu không được định danh và bảo hộ, những giá trị này dễ bị sao chép, khai thác tùy tiện hoặc bị làm méo mó trong quá trình thương mại hóa.
Luật sư Lê Quang Vinh - luật sư sáng lập Bross & Partners - chỉ ra rằng việc nhận diện đúng các lớp quyền sở hữu trí tuệ giúp di sản thoát khỏi trạng thái “tài nguyên thô”. Khi đó, di sản có thể được định giá, cấp quyền, đưa vào hợp tác kinh doanh và tạo ra lợi ích kinh tế trong khuôn khổ pháp luật.
Từ góc nhìn này, sở hữu trí tuệ đóng vai trò như một hạ tầng. Nó tạo ra trật tự trong khai thác, bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan và là cơ sở để hình thành thị trường cho các sản phẩm sáng tạo dựa trên di sản.
Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý đề cập việc sử dụng và khai thác di sản văn hóa, cũng như những nguyên tắc đạo đức bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể theo UNESCO.
Một trong những tham luận đáng chú ý tại tọa đàm đến từ Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý - Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia. Bà gọi di sản Việt Nam là một “mỏ vàng”, nhưng nhấn mạnh rằng đây là mỏ vàng chưa được khai thác đúng cách.
Theo bà, kinh tế di sản đang hình thành như một ngành kinh tế mới. Để phát triển cần nhìn rõ quy mô nguồn lực, mức độ khai thác hiện tại và so sánh với kinh nghiệm quốc tế. Câu hỏi quan trọng cần phải trả lời rốt ráo là Việt Nam đang ở đâu trên bản đồ khu vực?
Việc khai thác di sản cũng không thể tách rời nguyên tắc bảo tồn. Những chuẩn mực đạo đức, đặc biệt với di sản phi vật thể, cần được đặt song song với mục tiêu phát triển kinh tế. Điều này giúp tránh tình trạng khai thác ngắn hạn làm suy giảm giá trị lâu dài.
Ranh giới giữa khai thác và bảo tồn
Bà Dư Thị Mai Linh - Giám đốc chiến lược Công ty Ann Group - chia sẻ quá trình biến chất liệu di sản thành sản phẩm. Quy trình này không dừng ở việc “lấy cảm hứng” từ di sản. Nó bao gồm nhiều bước từ nhận diện yếu tố văn hóa, thiết kế sản phẩm, xác lập quyền sở hữu trí tuệ, đến tổ chức phân phối và xây dựng thương hiệu.
Những ví dụ thực tế cho thấy kinh tế di sản không phải khái niệm xa vời. Nó đang được thử nghiệm trong các mô hình cụ thể, dù quy mô còn hạn chế. Các doanh nghiệp đóng vai trò cầu nối, đưa di sản từ không gian văn hóa vào đời sống tiêu dùng.
Bà Dư Thị Mai Linh dẫn ra những mô hình cụ thể, mang lại góc nhìn thực tế cho các nhà quản lý, doanh nghiệp sáng tạo và các chủ thể đang nắm giữ di sản.
Dù tiềm năng lớn, các ý kiến tại tọa đàm đều chỉ ra nhiều điểm nghẽn. Thứ nhất là nhận thức. Di sản vẫn thường được nhìn dưới góc độ bảo tồn hơn là phát triển. Điều này ảnh hưởng đến cách xây dựng chính sách và mô hình khai thác.
Thứ hai là cơ chế chia sẻ lợi ích. Di sản liên quan đến nhiều chủ thể, từ cộng đồng, nghệ nhân đến doanh nghiệp và nhà nước. Việc phân chia quyền và lợi ích chưa rõ ràng khiến quá trình khai thác gặp khó khăn.
Thứ ba là sự phối hợp. Thiếu liên kết giữa các bên khiến nhiều ý tưởng không thể triển khai hoặc dừng lại ở quy mô nhỏ.
Tổng Biên tập báo Nhân Dân Lê Quốc Minh cho rằng phát triển kinh tế di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là xây dựng một hệ sinh thái đủ năng lực, để chính sách, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia.
Một điểm được nhấn mạnh nữa là ranh giới giữa khai thác và bảo tồn. Phát triển kinh tế di sản không đồng nghĩa với việc biến di sản thành hàng hóa đơn giản.
Di sản, nếu chỉ dừng ở lưu giữ, sẽ khó tạo sức sống mới. Theo ông Lê Quốc Minh nếu chỉ tập trung vào lợi ích ngắn hạn, có thể tạo ra doanh thu tức thời nhưng đánh mất giá trị lâu dài. Khi đó, cái mất sẽ lớn hơn cái được.
Chuỗi sự kiện IP Day 2026 tại Báo Nhân Dân bao gồm nhiều hoạt động, mở cửa liên tục từ 9-17h các ngày 24-26/4.
Quan điểm này phản ánh một thực tế đã xuất hiện ở nhiều nơi, khi di sản bị khai thác quá mức hoặc bị biến dạng để phục vụ thị trường. Do đó việc xây dựng nguyên tắc khai thác là điều không thể bỏ qua.
