Loay hoay xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật

Giữa những cánh đồng trải dài, khi mùa vụ khép lại, nhiều người lại lo những "dư chấn" âm thầm. Đó không phải là sâu bệnh hay thời tiết khắc nghiệt, mà là những vỏ chai, bao gói thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) bị bỏ lại trên ruộng, ven kênh mương, trôi dạt theo dòng nước.

Mối nguy thấy rõ

Theo TS Phạm Tuấn Anh (chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp), rác thải nông nghiệp - đặc biệt tại các vùng sản xuất lớn như Tây Nguyên - đang âm thầm tích tụ và để lại hệ lụy lâu dài.

Đằng sau những "mùa vàng" là hàng chục nghìn tấn bao bì thuốc BVTV và chất thải rắn phát sinh mỗi năm. Tuy nhiên, tỉ lệ thu gom còn rất thấp, chỉ khoảng 30%, thậm chí dưới 10% ở vùng sâu, vùng xa.

Phần lớn lượng rác thải này tiếp tục quay trở lại môi trường, thẩm thấu vào đất và nguồn nước, gia tăng nguy cơ ô nhiễm và suy thoái hệ sinh thái.

Tại Đắk Lắk - một trong những địa phương có quy mô sản xuất nông nghiệp lớn - áp lực từ rác thải BVTV ngày càng rõ nét. Toàn tỉnh có khoảng 845.000 ha đất nông nghiệp, với 3.139 cơ sở kinh doanh thuốc BVTV. Lượng thuốc sử dụng khoảng 2,3 triệu tấn/năm, kéo theo khoảng 200 tấn bao bì phát sinh mỗi năm.

Ông Nguyễn Hắc Hiển, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh Đắk Lắk, cho biết dù đã tổ chức nhiều lớp tập huấn và ký hợp đồng xử lý chất thải nguy hại, công tác thu gom vẫn còn nhiều hạn chế. Hạ tầng thiếu đồng bộ, nhiều bể chứa xuống cấp, việc thu gom không thường xuyên. Một số địa phương chưa chủ động triển khai, trong khi người dân còn thiếu kiến thức và thông tin cần thiết.

Theo ông Lương Ngọc Quang, Phó trưởng Phòng An toàn thực phẩm và Môi trường (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong những năm gần đây, lượng bao bì thuốc BVTV sau sử dụng được thu gom có tăng, nhưng số tồn lưu bên ngoài vẫn lớn. Giai đoạn 2022-2024, cả nước thu gom gần 2.500 tấn, song vẫn còn hơn 550 tấn chưa được xử lý.

Theo ông Quang, nguyên nhân lớn nhất đến từ nhận thức và thói quen của người dân. Tình trạng vứt bỏ bao bì ngay trên đồng ruộng, kênh mương vẫn phổ biến - một thói quen "tiện đâu vứt đấy" tồn tại lâu dài. Điều này không chỉ làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm đất, nước mà còn để lại hệ lụy dai dẳng đối với hệ sinh thái.

Bên cạnh đó, hạ tầng thu gom chưa đáp ứng yêu cầu; nhiều nơi thiếu bể chứa hoặc xây dựng không đúng quy chuẩn. Đáng chú ý, kinh phí là "điểm nghẽn" lớn khi nhiều địa phương không đủ nguồn lực để vận chuyển, xử lý theo quy định, trong khi cơ chế hỗ trợ chưa rõ ràng.

Bao bì thuốc BVTV được thu gom nhưng vẫn “tắc” khâu xử lý

Cần một cơ chế đồng bộ

Bà Triệu Thị Châu, Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Bình Minh (tỉnh Đắk Lắk), cho biết nhiều nơi đã có bể chứa nhưng rác sau khi thu gom lại "bị kẹt" do không có đơn vị tiếp nhận xử lý. Rác tồn đọng kéo dài buộc người dân phải tự xoay xở, như đốt tại vườn, gửi theo rác sinh hoạt hoặc mang sang khu vực khác.

Ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Tân Thuận Đông (tỉnh Đắk Lắk), cũng cho rằng "nút thắt" lớn nhất nằm ở khâu tiêu hủy. Người dân có thể thu gom, nhưng sau đó lại không biết đưa đi đâu.

Từ thực tiễn sản xuất quy mô lớn, nhiều địa phương đã triển khai các giải pháp xử lý bao bì thuốc BVTV.

Tại Đồng Tháp, quy định thu gom, xử lý được cụ thể hóa và lồng ghép vào tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới. Công tác tuyên truyền, tập huấn được triển khai đồng bộ.

Ông Lê Chí Thiện, Phó Giám đốc Sở NN-MT tỉnh Đồng Tháp, cho biết địa phương đã xây dựng 8 mô hình trên các cây trồng chủ lực, với 689 nông dân tham gia trên diện tích 482,7 ha. Hạ tầng thu gom gồm 55 bộ thùng chứa, các bể chứa tại khu sản xuất và một nhà kho tập kết trước khi tiêu hủy. Việc thu gom được tổ chức định kỳ 3-6 tháng/lần.

Trong giai đoạn 2022-2023, tỉnh Đồng Tháp đã phát động 44 đợt thu gom, thu được khoảng 21,5 tấn bao bì thuốc BVTV. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất vẫn là thay đổi thói quen, ý thức của người dân - một quá trình cần thời gian dài. Bên cạnh đó, chi phí xử lý chất thải nguy hại khoảng 30 triệu đồng/tấn vẫn là gánh nặng đối với địa phương.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Ngọc Trai, đại diện Công ty TNHH Proton Fusion, cho rằng sản xuất nông nghiệp cần gắn với trách nhiệm môi trường, trong đó phải quan tâm đầy đủ đến "vòng đời" sản phẩm. Doanh nghiệp đã ưu tiên sử dụng bao bì có khả năng tái chế, đồng thời thúc đẩy hệ thống đại lý tham gia thu gom sau sử dụng và tăng cường truyền thông, hướng dẫn nông dân xử lý rác thải ngay tại vườn.

Để tháo gỡ "nút thắt" ở khâu tiêu hủy, bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở NN-MT tỉnh Đắk Lắk, cho rằng cần sự phối hợp của 3 trụ cột: cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân. Theo đó, cần xây dựng hệ thống thu gom, xử lý đồng bộ, gắn trách nhiệm cụ thể cho chính quyền cấp xã, hợp tác xã và các đại lý vật tư nông nghiệp.