4 hours ago
2
Vậy, diềm nghĩa là gì? Tự điển này cho biết: "Diềm: Đồ thêu thường làm bằng tơ lụa treo ở trên màn, trên cửa cho đẹp: Diềm màn, diềm cửa". Từ năm 1895, ông Huình Tịnh Paulus Của cũng giải thích: "Diềm: Đồ thêu có mành mành, để mà treo giăng cho lịch sự". Ta thấy, lý giải này không thể dùng giải thích cho từ "diềm" trong "cửa võng", bởi một bên là "làm bằng tơ lụa", còn một bên "bằng gỗ chạm".
Vậy hiểu thế nào cho đúng về từ "diềm"?
Xin thưa, ta còn có từ cùng nghĩa với "diềm" là "rèm". Trang web Đồ thờ tâm linh - Làng nghề truyền thống Sơn Đồng (Hoài Đức, Hà Nội) giải thích: "Cửa võng là một loại cửa có dạng như một chiếc rèm được làm bằng gỗ có dạng chữ "M", được trang trí hoa văn có đầu rồng hoặc ngọc võng xuống dưới, thường được làm từ chất liệu gỗ mít, gỗ hương, gỗ dổi... Cũng giống như bàn thờ, hoành phi, câu đối thì cửa võng cũng được chạm khắc tứ linh hoặc hoa văn cổ đối xứng".
Giải thích này, ta lưu đến câu: "đầu rồng hoặc ngọc võng xuống dưới". Từ võng này là hiểu theo nghĩa trũng xuống hình như cái võng, do đó ta mới thấy cửa võng có dạng chữ M là vậy.
Xưa cũng như nay, cửa võng được dùng nhiều ở nhà thờ họ, nhà thờ tổ tiên, đền, chùa, miếu phủ… Thế nhưng tư gia của nhân vật thuộc hạng "quái kiệt" lừng danh ở Hà Nội trước năm 1945: Bà Bé Tý cũng có cửa võng. Trong tập thơ Nho lâm tặng cảo (Thơ khen bà Bé Tý) - Phố Hàng Bạc nhà số 52 do Imp. Mac Dinh Tu - Hà Nội in năm 1929, có thơ cho biết:
Cửa nhà tài khéo sửa sang
Nguy nga điện các, trang hoàng động tiên
Riêng tầng giữa, lầu trên lập điện
Khám vàng son hiển hiện anh linh
Hai vòng cửa võng long lanh
Thếp vàng chạm lộng, tứ linh lượn chầu
Ta hiểu đây cũng là nơi lập điện thờ Mẫu tại nhà riêng. Khổ thơ này, còn giúp ta hình dung ra không gian của cửa võng.
Một khi đã hiểu rõ ngữ nghĩa của từ cửa võng, ngẫm lại câu thơ "Váy Đình Bảng buông chùng cửa võng" thấy hết sức táo bạo, trái khoáy, bởi xưa nay chưa ai lại dám ví von cái váy của cô gái làng Đình Bảng (Bắc Ninh) trông giống cái cửa võng nơi thờ tự! Bạo gan đến thế là cùng.
Thật ra suy luận này không đúng, thi sĩ Về Kinh Bắc không bao giờ dám và cũng không thể báng bổ tín ngưỡng lếu láo đến thế. Khi ta tách "cửa võng" ra khỏi câu thơ là xét theo nghĩa danh từ. Thế nhưng ở đây, tác giả nhìn nhận nó ở góc độ tính từ nhằm chỉ trạng thái của cái váy "buông chùng cửa võng". Cách nói này, ta thấy thi sĩ Hoàng Cầm đã từng diễn tả: "Khi mẹ tôi mặc chiếc váy lụa kiểu Ðình Bảng, mép váy buông chùng cửa võng xuống mu bàn chân, ai trông thấy phía trước mặt đều tưởng như người con gái này đang đi trên sóng rập rờn" (Hoàng Cầm tác phẩm, NXB Hội Nhà Văn - 2003).
Rõ ràng, "cửa võng/buông chùng cửa võng" không liên quan gì đến "cửa võng" mà Việt Nam tự điển (1931) đã giải thích.
