LẮNG NGHE NGƯỜI DÂN HIẾN KẾ: Xây dựng "siêu đô thị xanh"

Để trở thành một đô thị hiện đại, thông minh và đáng sống, TP HCM cần thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ tư duy "bố trí cây xanh" sang xây dựng một "hệ sinh thái đô thị" bền vững, lấy mảng xanh làm nền tảng cốt lõi.

Ngột ngạt

Trong nhiều năm qua, TP HCM đã phát triển với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng. Những khu đô thị mới mọc lên, hệ thống hạ tầng liên tục mở rộng, các trung tâm thương mại và khu dân cư dày đặc hơn. Nhưng đi cùng với sự phát triển ấy là một thực tế đáng suy nghĩ: không gian xanh ngày càng bị thu hẹp. Nhiều khu vực nội đô trở nên ngột ngạt bởi bê-tông, thiếu công viên, thiếu bóng cây, thiếu những khoảng thở sinh thái cần thiết cho một đô thị lớn.

Theo nhiều thống kê, diện tích cây xanh công cộng trên đầu người của TP HCM hiện vẫn ở mức khá thấp so với các đô thị phát triển trong khu vực. Trong khi nhiều thành phố lớn trên thế giới duy trì từ 10 đến 20 m² cây xanh/người, thì ở TP HCM con số này vẫn còn khiêm tốn. Điều đó cho thấy nếu muốn hướng đến mô hình siêu đô thị hiện đại và đáng sống, câu chuyện mảng xanh cần được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển.

Thay vì chỉ bố trí cây xanh, TP HCM phải kiến tạo một hệ sinh thái đô thị lấy mảng xanh làm nền tảng. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Một siêu đô thị không chỉ là nơi tập trung các tòa nhà cao tầng, các tuyến metro hay các trung tâm tài chính. Đó phải là nơi con người có thể sống trong một môi trường cân bằng giữa phát triển kinh tế và hệ sinh thái tự nhiên. Khi dân số ngày càng tăng, mật độ xây dựng ngày càng cao, vai trò của không gian xanh càng trở nên quan trọng. Cây xanh giúp điều hòa không khí, giảm nhiệt độ đô thị, hấp thụ bụi và khí thải, đồng thời tạo ra những không gian sinh hoạt cộng đồng giúp nâng cao chất lượng sống.

Nhìn ra thế giới, nhiều đô thị lớn đã xác định mảng xanh là nền tảng cho chiến lược phát triển dài hạn. Singapore xây dựng mô hình "thành phố trong vườn", Seoul (Hàn Quốc) phục hồi dòng suối Cheonggyecheon để tạo hành lang sinh thái giữa trung tâm đô thị, hay Melbourne (Úc) phát triển mạng lưới công viên và không gian công cộng kết nối toàn thành phố. Những kinh nghiệm đó cho thấy một đô thị càng phát triển thì càng phải đầu tư mạnh mẽ cho hệ sinh thái xanh.

Xóa tư duy cũ

Vấn đề của TP HCM không chỉ là thiếu công viên hay thiếu cây xanh, mà còn nằm ở cách tiếp cận quy hoạch. Trong nhiều năm, không gian xanh thường được xem như phần "bổ sung" sau khi đã bố trí các khu dân cư, công trình và hạ tầng. Trong khi đó, ở các đô thị tiên tiến, mảng xanh lại được xem như "khung xương sinh thái" để định hình cấu trúc phát triển đô thị.

Nếu muốn hướng đến mô hình siêu đô thị vùng, TP HCM cần chuyển từ tư duy "bố trí cây xanh" sang tư duy "xây dựng hệ sinh thái đô thị". Điều đó có nghĩa là mảng xanh không chỉ tồn tại dưới dạng các công viên riêng lẻ, mà phải được kết nối thành mạng lưới liên hoàn, từ công viên trung tâm, công viên khu vực, công viên tuyến tính dọc sông rạch cho đến những không gian xanh nhỏ trong khu dân cư.

Trong bối cảnh TP HCM có hệ thống sông ngòi và kênh rạch khá phong phú, đây chính là lợi thế lớn để phát triển các hành lang sinh thái đô thị. Những tuyến kênh như Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tàu Hủ - Bến Nghé hay Tham Lương - Bến Cát hoàn toàn có thể trở thành các trục công viên tuyến tính, kết hợp giữa không gian xanh, đường đi bộ và giao thông thân thiện với môi trường. Không chỉ cải thiện cảnh quan, các hành lang sinh thái này còn giúp tăng khả năng thoát nước, giảm ngập và cải thiện chất lượng môi trường đô thị.

Bên cạnh đó, sông Sài Gòn cũng cần được nhìn nhận như một trục sinh thái quan trọng của thành phố. Thay vì chỉ khai thác bờ sông cho các dự án bất động sản, TP HCM có thể phát triển các công viên ven sông quy mô lớn, tạo ra không gian công cộng rộng mở cho người dân. Những dải xanh ven sông không chỉ nâng cao giá trị cảnh quan mà còn góp phần điều hòa khí hậu và tạo bản sắc đô thị.

Hành động đồng bộ

Để TP HCM thực sự trở thành một siêu đô thị hiện đại, xanh và thông minh, câu chuyện mảng xanh cần được triển khai bằng những giải pháp cụ thể và đồng bộ.

Thành phố cần xây dựng một chiến lược phát triển mảng xanh cấp vùng. Siêu đô thị TP HCM không chỉ gói gọn trong ranh giới hành chính của thành phố mà còn liên kết chặt chẽ với các địa phương lân cận như Đồng Nai, Tây Ninh. Vì vậy, việc bảo tồn các vùng sinh thái tự nhiên, các khu rừng phòng hộ và các vùng nông nghiệp đô thị trong toàn vùng là yếu tố quan trọng để duy trì cân bằng môi trường.

Một ví dụ điển hình là khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ. Đây không chỉ là "lá phổi xanh" của TP HCM mà còn là hệ sinh thái ngập mặn có giá trị toàn cầu. Việc bảo vệ và phát huy giá trị sinh thái của Cần Giờ cần được xem là một phần của chiến lược phát triển đô thị bền vững, chứ không chỉ đơn thuần là một khu du lịch.

TP HCM cần mở rộng và đa dạng hóa các loại hình không gian xanh trong đô thị. Ngoài các công viên lớn, thành phố nên phát triển hệ thống "pocket park" - những công viên nhỏ trong khu dân cư, tận dụng các khu đất công chưa sử dụng hoặc các khoảng không gian xen cài trong đô thị. Mô hình này đã được nhiều thành phố áp dụng để bảo đảm mỗi cư dân đều có thể tiếp cận không gian xanh trong bán kính đi bộ.

Các dự án phát triển đô thị mới cần được gắn với tiêu chuẩn mảng xanh rõ ràng. Không gian xanh không chỉ là phần trang trí cho các khu đô thị mà phải trở thành cấu phần bắt buộc trong thiết kế đô thị. Các giải pháp như vườn trên mái, tường cây xanh hay không gian sinh thái trong các tòa nhà cũng cần được khuyến khích để tăng diện tích xanh trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn chế.

Công nghệ cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong quản lý mảng xanh đô thị. Việc ứng dụng các hệ thống dữ liệu địa lý (GIS), cảm biến môi trường và các nền tảng quản lý thông minh có thể giúp theo dõi sức khỏe cây xanh, chất lượng không khí và các yếu tố sinh thái khác trong thành phố. Một đô thị thông minh không chỉ là nơi có nhiều công nghệ, mà còn là nơi công nghệ được sử dụng để bảo vệ và cải thiện môi trường sống.

Sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp cũng là yếu tố quan trọng trong việc phát triển mảng xanh đô thị. Các chương trình trồng cây, bảo vệ không gian công cộng hay các sáng kiến xanh trong doanh nghiệp có thể góp phần tạo ra một văn hóa đô thị thân thiện với môi trường.