Làm sao để điện ảnh và lịch sử cùng được tôn trọng?

Câu trả lời không chỉ nằm ở khâu thẩm định hay phản biện sau khi phim ra mắt, mà cần bắt đầu từ quá trình hình thành dự án: từ nghiên cứu tư liệu, trao đổi với chuyên gia, xây dựng kịch bản cho đến cách đội ngũ sáng tạo tiếp cận nhân vật và sự kiện lịch sử.

Ở kỳ cuối của diễn đàn Điện ảnh và lịch sử: Từ đối thoại đến đồng hành, các nhà làm phim, nhà nghiên cứu và nhà quản lý cùng nhìn vào những giải pháp để tạo nên sự đồng hành giữa điện ảnh và lịch sử.

Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình

ẢNH: NHẬT THỊNH

Khi làm phim về lịch sử, người làm phim cần bắt đầu từ đâu để vừa đảm bảo sáng tạo, vừa tôn trọng nhân vật và sự kiện lịch sử?

Đạo diễn, nhà sản xuất Nguyễn Phan Quang Bình:

Làm phim có yếu tố lịch sử chưa bao giờ là một con đường dễ dàng, nhất là trong bối cảnh Việt Nam, nơi lịch sử gắn với nhiều biến động, hy sinh và những ký ức sâu sắc của nhiều thế hệ.

Khi quyết định đưa một nhân vật có thật lên màn ảnh, câu hỏi đầu tiên không phải là phim này bán được bao nhiêu vé, mà là mình có đủ tầm, đủ tâm để chạm vào đời một con người như thế hay không.

Họ là một phần của ký ức, của những câu chuyện và giá trị mà các thế hệ trước để lại. Đứng trước hình tượng của họ, người làm phim luôn phải có sự kính trọng và thận trọng.

Tuy nhiên, cũng phải lấy hết dũng khí để hoàn thành công việc, bởi nhiệm vụ của nhà làm phim là đưa những câu chuyện của cha ông đến gần hơn với khán giả hôm nay.

Để thực hiện một bộ phim lịch sử, việc nghiên cứu và làm việc với các chuyên gia có vai trò như thế nào?

Đạo diễn, nhà sản xuất Nguyễn Phan Quang Bình:

Trước đây, nhiều nhà làm phim thường chỉ tìm đến các nhà nghiên cứu lịch sử khi cần tham khảo tư liệu, góp ý kịch bản hoặc tháo gỡ những vấn đề phát sinh.

Thay vào đó, trong dự án của mình, chúng tôi chủ động tìm đến sự giúp đỡ và mời các nhà sử học, các chuyên gia đồng hành ngay từ những ngày đầu.

Các nhà sử học giúp chúng tôi hiểu đúng hơn về thời đại, về nhân vật, đồng thời đưa ra những góc nhìn, những gợi ý giúp câu chuyện được nâng lên một tầm mới.

Họ giúp chúng tôi xác định đâu là bản chất không thể thay đổi, đâu là bối cảnh cốt lõi. Điều quan trọng là họ vẫn mở lòng để người làm phim tự do sáng tạo bằng ngôn ngữ điện ảnh, miễn là không làm thay đổi bản chất của vấn đề.

Theo ông, vai trò của nhà nghiên cứu lịch sử trong các dự án điện ảnh về lịch sử là gì?

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn

Ảnh: Thanh Tuyền

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn:

Khi muốn đưa những nhân vật liên quan đến lịch sử lên phim ảnh thì nhà làm phim phải hết sức thận trọng.

Cần có những nhà nghiên cứu để họ cho ý kiến, cần có sự trao đổi, tham khảo để mỗi người phân tích một mảng riêng trong đời sống của từng thời kỳ, bởi mỗi thời kỳ có những đặc điểm khác nhau.

Khi đạo diễn nghe được nhiều ý kiến chuyên môn, họ sẽ suy nghĩ, chắt lọc để đưa những chi tiết quan trọng, ít người biết nhưng có cơ sở vào trong tác phẩm một cách khéo léo.

Tác phẩm cần có cơ sở lịch sử, có sự nghiên cứu. Đó là một trong những yếu tố quan trọng để một bộ phim có thể tạo được sự tin cậy với khán giả.

Cảnh trong phim Ngọn nến hoàng cung (đạo diễn: Quốc Hưng)

ẢNH: TFS CUNG CẤP

Khi tiếp cận một nhân vật lịch sử, làm thế nào để điện ảnh vừa khai thác được chiều sâu nhân vật, vừa phản ánh được sự phức tạp của hoàn cảnh lịch?

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn:

Mỗi nhân vật lịch sử đều sống trong một hoàn cảnh cụ thể của thời đại mình. Khi đưa họ lên phim, điều quan trọng là phải hiểu được bối cảnh, những mâu thuẫn, những lựa chọn và cả những giới hạn mà họ phải đối diện trong thời điểm đó.

Có những chi tiết trong lịch sử tưởng như khô khan nhưng lại giúp lý giải vì sao nhân vật có những quyết định, hành động hoặc cách ứng xử như vậy. Người làm phim cần tìm hiểu nhiều nguồn tư liệu, lắng nghe nhiều góc nhìn để xây dựng nhân vật một cách khách quan, đa chiều.

Lịch sử không chỉ có những sự kiện lớn, mà còn là câu chuyện về con người với những trăn trở, kỳ vọng và hoàn cảnh riêng. Khi hiểu được điều đó, điện ảnh có thể giúp khán giả hôm nay nhìn thấy nhân vật lịch sử gần gũi hơn, đồng thời hiểu rõ hơn giá trị và đóng góp của họ trong dòng chảy lịch sử.

Và, làm thế nào để sự khác biệt trong góc nhìn giữa nhà làm phim và giới nghiên cứu trở thành động lực đối thoại?

Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã:

Người biên kịch không nên, không bao giờ được coi giới nghiên cứu như một đối thủ phải đối phó.

Sự phản biện của giới chuyên môn nên diễn ra trước cả khi người biên kịch bắt đầu sáng tạo tác phẩm. Việc tham khảo các chuyên gia lịch sử là điều mà nhà biên kịch nhất định phải thực hiện.

Chúng tôi từng coi các nhà sử học hoặc nghiên cứu văn hóa như những người bạn đồng hành, và coi ý kiến của họ như phao cứu sinh khi còn lặn ngụp giữa dòng nước xiết của các tình tiết lịch sử và văn hóa.

Đây không chỉ là trách nhiệm, mà chính là một chặng quan trọng trong hành trình giải mã lịch sử của người sáng tác.

Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã

ẢNH: NVCC

Đối thoại từ khi kịch bản còn trên giấy

Bên cạnh quá trình nghiên cứu, điều gì giúp một bộ phim lịch sử có thể kết nối với khán giả hôm nay?

Nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm:

Điện ảnh không có nghĩa vụ chép lại lịch sử, nhưng cũng không nên làm mất đi tinh thần cốt lõi của lịch sử.

Khán giả cần có một cách tiếp cận cởi mở hơn: đánh giá tác phẩm theo đúng thể loại của nó, thay vì mặc định mọi bộ phim lấy cảm hứng từ lịch sử đều phải đạt mức chính xác như một tài liệu lịch sử.

Tranh luận là điều cần thiết, nhưng tranh luận chỉ thực sự có ý nghĩa khi dựa trên chính tác phẩm.

Cơ quan quản lý nhìn nhận thế nào về việc cân bằng giữa sáng tạo nghệ thuật và trách nhiệm với lịch sử, thưa ông?

Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường:

Điện ảnh là một ngành công nghiệp sáng tạo. Việc khai thác các nhân vật, sự kiện hoặc bối cảnh lịch sử làm chất liệu sáng tác là hoạt động bình thường của điện ảnh Việt Nam và thế giới.

Tuy nhiên, quyền tự do sáng tạo nghệ thuật luôn phải đi cùng trách nhiệm tôn trọng lịch sử, văn hóa và các giá trị được pháp luật bảo vệ.

Một nền điện ảnh muốn phát triển cần khuyến khích các nhà làm phim mạnh dạn khai thác những đề tài khó, trong đó có đề tài lịch sử.

Tuy nhiên, chính vì đây là lĩnh vực có tính đặc thù nên các tác phẩm cần được đánh giá trên cơ sở tác phẩm hoàn chỉnh, trong bối cảnh tổng thể của bộ phim và theo các tiêu chí được quy định trong luật Điện ảnh.

Tạo hình vua Đinh Bộ Lĩnh trong Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh

ẢNH: ĐPCC

Theo ông, điều gì là yếu tố quyết định để điện ảnh và lịch sử có thể cùng được tôn trọng?

Đạo diễn Quốc Hưng:

Làm phim lịch sử là một sự lựa chọn của nhà sản xuất, đạo diễn, đồng thời là một sự cam kết trách nhiệm với lịch sử và trách nhiệm với người xem.

Nếu tách riêng hai yêu cầu "sáng tạo" và "bám sát lịch sử", đôi khi chúng có thể tạo ra những áp lực trái chiều trong quá trình làm phim - điều này đã từng diễn ra trong thực tế.

Một bên là bám sát lịch sử dễ dẫn đến minh họa lịch sử khô cứng. Một bên là sáng tạo để hấp dẫn người xem lại rất gần với việc tạo drama.

Cả hai đều không phải bản chất của phim lịch sử.

Điều quan trọng là làm sao kéo khán giả vào thế giới của bộ phim bằng một câu chuyện đủ hay, đủ hấp dẫn với góc nhìn riêng, nhưng vẫn phải tiệm cận được với sự thật lịch sử.

***

Qua 3 kỳ của diễn đàn Điện ảnh và lịch sử: Từ đối thoại đến đồng hành, có thể thấy câu chuyện về phim lịch sử không chỉ nằm ở việc kể lại quá khứ như thế nào, mà còn nằm ở cách những người làm phim tiếp cận, nghiên cứu và đối thoại với quá khứ.

Khi nhà làm phim, nhà nghiên cứu, nhà quản lý và công chúng có thêm nhiều cơ hội trao đổi từ sớm, lịch sử không còn là rào cản của sáng tạo, mà trở thành nguồn cảm hứng để những câu chuyện từ quá khứ tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hôm nay.