Ký ức của y sĩ già về ba khu điều trị nơi 181 chiến sĩ hy sinh

Quảng NgãiSau hơn nửa thế kỷ, ông Đào Ngọc Thạnh, người lưu giữ cuốn sổ ghi tên 181 liệt sĩ, vẫn đau đáu tìm đồng đội hy sinh trên núi Cà Đam cao hơn 1.400 m.

Đầu tháng 8, căn nhà trong hẻm ở phường Cẩm Thành của ông Đào Ngọc Thạnh (96 tuổi) và vợ là bà Mai Thị Kim Ngân (81 tuổi) liên tục đón khách đến hỏi về cuốn sổ ghi tên 181 liệt sĩ được chôn cất tại ba khu vực của Bệnh xá Quân y B23, thuộc huyện Trà Bồng cũ - nơi hai ông bà gắn bó suốt 10 năm.

Ông Thạnh, quê xã Tịnh Minh (huyện Sơn Tịnh cũ), tập kết ra Bắc rồi được điều vào Nam. Năm 1968, ông nhận nhiệm vụ tại Bệnh xá B23, trực tiếp phẫu thuật, cứu chữa thương binh. Ban đầu giữ chức đội phó, sau làm đội trưởng và bí thư bệnh xá.

Bà Ngân tham gia thanh niên xung phong từ tháng 5/1965, vài tháng sau được điều đến B23 làm hộ lý. Sau đó bà được cử đi học y tá, dược tá, dược sĩ rồi trở lại đơn vị cho đến ngày đất nước thống nhất.

Ba khu điều trị giữa rừng

Bệnh xá Quân y B23 được thành lập sau các trận Ba Gia, Vạn Tường năm 1965, với khoảng 100 cán bộ, nhân viên.

Do yêu cầu giữ bí mật và tránh càn quét, bệnh xá được chia thành ba khu điều trị, lần lượt hình thành là khu B, khu A và khu C, cách nhau bởi rừng núi hiểm trở.

Khu B hình thành sớm nhất, nằm gần đồng bằng, giáp xã Tịnh Đông (huyện Sơn Tịnh cũ), cạnh suối Loa. Đây cũng là nơi bà Ngân đặt chân đến đầu tiên.

Chính vị trí gần vùng địch kiểm soát khiến khu B từng hứng chịu một trận càn dữ dội. Mười ba thương binh nặng không thể di chuyển đã hy sinh. Đồng đội chỉ kịp gạt đất đắp thành một ngôi mộ chung rồi rút lui.

"Tôi có đánh dấu bằng cọc gỗ hoặc tấm tôn, nhưng sau hòa bình, khi địa phương quy tập về nghĩa trang thì dấu tích không còn", ông Thạnh nhớ lại.

Theo ông, khu B có khoảng 20 liệt sĩ, nhiều người hy sinh khi tải thương, vận chuyển vũ khí hoặc bị phục kích, trúng mìn tại suối Loa, Gò Tranh, Khánh Giang và các xã Tịnh Bình, Tịnh Giang.

Cách khu B khoảng một tiếng rưỡi đi bộ là khu A, nằm trên một bình nguyên nhỏ thuộc xã Trà Bùi cũ. Đây là nơi đóng quân thường xuyên của một tiểu đoàn chủ lực, có khu điều trị, đồi thông tin T2 và sân bóng.

"Địch từng thả bom xăng xuống khu A khiến nhiều chiến sĩ bị bỏng", ông Thạnh kể.

Là căn cứ chính của bệnh xá, khu A cũng là nơi có nhiều liệt sĩ nhất, với gần 130 hài cốt.

Núi Cà Đam, Quảng Ngãi, nơi 30 liệt sĩ hy sinh và chưa được đưa về nghĩa trang. Ảnh: Phạm Linh

Xa nhất là khu C trên núi Cà Đam (núi Vân Phong), cao hơn 1.400 m, giáp Kon Tum cũ và Lào. Khác hai khu còn lại, nơi đây tiếp nhận những thương binh nặng nhất do đơn vị khác bàn giao.

"Về đó là chết, hầu hết đều quá nặng", ông Thạnh nói.

Đường lên Cà Đam vô cùng hiểm trở. Từ khu B phải vượt sông Giang, qua dốc Bà Dũng rồi men theo rừng sâu suốt một ngày mới tới.

"Cây cổ thụ rễ lớn, tán che kín, sương mù quanh năm. Đứng cách nhau chừng 10 thước đã không nhìn rõ mặt người. Chỗ nào đất mềm thì có rễ cây, phải chọn khoảng giữa hai rễ mới chôn được đồng đội", ông nhớ lại, cho biết khu C có gần 30 liệt sĩ.

Sau hòa bình, phần lớn hài cốt ở khu A và B đã được người dân địa phương quy tập về nghĩa trang nhưng hầu hết chưa xác định danh tính. Riêng khu C đến nay chưa được quy tập.

Mong đồng đội trở về

Là người cẩn trọng, ông Thạnh ghi chép đầy đủ sự việc xảy ra ở đơn vị. Mỗi khi có đồng đội hy sinh, ông đều yêu cầu nhân viên trạm xá ghi lại tên tuổi, quê quán, thời điểm và hoàn cảnh hy sinh.

Cuốn sổ bắt đầu từ năm 1968, dày lên theo từng trận đánh với nét chữ của nhiều người. Sau ngày hòa bình, ông cất giữ cẩn thận suốt hơn nửa thế kỷ.

>>Danh sách 181 liệt sĩ

Khoảng 30 năm trước, ông từng báo thông tin cho cơ quan chức năng Quảng Ngãi và trực tiếp dẫn đoàn khảo sát lên Cà Đam. Tuy nhiên, ôtô ba cầu của Liên Xô không thể vượt địa hình hiểm trở nên việc tìm kiếm phải dừng lại.

Về sau, một cán bộ Sư đoàn 3 - đơn vị từng có nhiều thương binh điều trị và hy sinh tại B23, tìm đến xin sao chụp cuốn sổ và đăng tải thông tin trên báo.

Nhờ đó, hơn 60 gia đình liệt sĩ từ nhiều tỉnh, thành đã tìm đến nhà ông Thạnh. Dù biết thêm nơi người thân ngã xuống, phần lớn vẫn chưa thể xác định danh tính do chưa giám định ADN.

Ông Đào Ngọc Thạnh kể với đại tá Trịnh Công Sơn về 3 khu điều trị của Bệnh xá B23, nơi nhiều liệt sĩ được chôn cất. Ảnh: Phạm Linh

Ngày 6/8, Đại tá Trịnh Công Sơn, Phó chính ủy Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi, cùng cán bộ quân sự đến thăm ông Thạnh và thu thập thông tin từ cuốn sổ.

Theo ông Sơn, những tư liệu và lời kể của gia đình là cơ sở quan trọng để tiếp tục rà soát hồ sơ, gặp nhân chứng, xác định các vị trí chôn cất liệt sĩ ngoài nghĩa trang, đặc biệt ở khu vực núi Cà Đam.

Hiện Quảng Ngãi triển khai chiến dịch "500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", lấy mẫu sinh phẩm ADN tại 13.656 phần mộ trên toàn tỉnh, trong đó có các mộ liệt sĩ ở khu vực Bệnh xá B23. Việc giám định ADN sẽ giúp nhiều liệt sĩ sớm được xác định danh tính và trở về với gia đình.

Phạm Linh