48 minutes ago
4
Không gian mạng – vùng “biên giới” tư tưởng mới
Trong nhiều thập niên, chiến tranh thường được nhận diện bằng tiếng súng tranh chấp, biên giới hay những cuộc đối đầu quân sự hữu hình. Nhưng ở thời đại số, một dạng xung đột mới đang âm thầm diễn ra từng ngày, từng giờ trên điện thoại thông minh, nền tảng mạng xã hội và không gian mạng toàn cầu. Đó là cuộc chiến giành quyền chi phối nhận thức xã hội.
Khác với các hình thức chống phá truyền thống, chiến tranh nhận thức không cần phá hủy cơ sở vật chất hay sử dụng vũ lực trực tiếp. Mục tiêu của nó là làm suy giảm niềm tin xã hội, gây nhiễu loạn thông tin, tạo tâm lý hoài nghi và từng bước bào mòn sự gắn kết cộng đồng từ bên trong.
Lễ hội giã bánh giầy của đồng bào Mông Ảnh: A Lù
Trong bối cảnh đó, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và tín đồ tôn giáo đang trở thành địa bàn mà các thế lực thù địch đặc biệt nhắm tới. Sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội, AI, Deepfake và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới đã làm thay đổi hoàn toàn phương thức lan truyền thông tin. Không gian mạng từ chỗ chỉ là môi trường giao tiếp đang dần trở thành “vùng biên giới tư tưởng” mới của mỗi quốc gia.
Điều nguy hiểm nhất hiện nay không đơn thuần là thông tin sai sự thật, mà là việc con người dần mất khả năng phân biệt đúng - sai, thật - giả. Khi trạng thái hoài nghi xuất hiện và kéo dài, những giá trị nền tảng của xã hội cũng đứng trước nguy cơ bị xói mòn.Theo nhiều chuyên gia, mục tiêu sâu xa của các chiến dịch thao túng nhận thức không phải làm cho người dân tin hoàn toàn vào cái sai, mà là khiến người dân dần hoài nghi đối với cái đúng.
AI, Deepfake và những “cuộc tấn công mềm”
Nếu trước đây các hoạt động chống phá thường lộ rõ dấu vết thì hiện nay, với sự hỗ trợ của AI, Deepfake, Big Data và thuật toán nền tảng, thông tin sai lệch có thể được thiết kế tinh vi tới mức rất khó phân biệt thật - giả. Một video giả mạo phát ngôn, một đoạn ghi âm bị cắt ghép hay một bài viết được “cá nhân hóa” theo đúng tâm lý người đọc đều có thể trở thành công cụ kích động cực đoan, chia rẽ cộng đồng và dẫn dắt dư luận. Đáng lo ngại hơn, các nội dung này thường được phát tán theo cơ chế “mưa dầm thấm lâu”, len lỏi qua các hội nhóm trực tuyến, clip giải trí hoặc những nội dung mang màu sắc văn hóa dân tộc để tạo cảm giác gần gũi, khó đề phòng.
Tại nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tỷ lệ người dân sử dụng smartphone và internet tăng nhanh trong những năm gần đây đã mở ra cơ hội lớn trong tiếp cận tri thức, dịch vụ công và chuyển đổi số. Tuy nhiên, cùng với đó cũng xuất hiện nguy cơ gia tăng tiếp xúc với thông tin xấu độc khi kỹ năng số và khả năng kiểm chứng thông tin của một bộ phận người dân còn hạn chế.
Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc phức tạp liên quan đến dân tộc, tôn giáo thời gian qua đều có dấu hiệu bị kích động hoặc khuếch đại thông qua mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới.
Các luận điệu xuyên tạc thường tập trung vào những vấn đề nhạy cảm như đất đai, tự do tín ngưỡng, chính sách dân tộc hay công tác cán bộ… từ đó thổi phồng những thiếu sót cá biệt thành “vấn đề hệ thống”, quy kết thành các luận điệu như “đàn áp tôn giáo”, “xóa bỏ bản sắc dân tộc” hoặc “vi phạm nhân quyền”.
Chuyển hướng chống phá từ thực địa sang môi trường số
Nếu trước đây các hoạt động chống phá chủ yếu dưới dạng phát tán tài liệu phản động, tụ tập đông người hoặc truyền đạo trái phép thì hiện nay đã dịch chuyển mạnh lên môi trường số. Một số tổ chức phản động lưu vong và các đối tượng cực đoan đội lốt “dân chủ”, “nhân quyền” đang thay đổi phương thức hoạt động theo hướng mềm hóa và tinh vi hơn.
Các chuyên gia cho rằng trong thời đại AI, cuộc đấu tranh trên không gian mạng không thể chỉ dựa vào biện pháp kỹ thuật hay xử lý vi phạm. Điều quan trọng hơn là xây dựng khả năng “tự đề kháng” của cộng đồng thông qua nâng cao dân trí số, củng cố niềm tin xã hội và phát triển hệ sinh thái thông tin tích cực. Khi người dân có khả năng tự nhận diện thông tin sai lệch và chủ động kiểm chứng thông tin, các chiến dịch thao túng nhận thức sẽ khó phát huy tác động.
Thay vì sử dụng những tài liệu tuyên truyền khô cứng, họ xây dựng các hội nhóm trực tuyến, sử dụng chính tiếng nói, âm nhạc, phong tục và bản sắc văn hóa dân tộc để lồng ghép tư tưởng cực đoan vào các nội dung giải trí đời thường. Chính sự “mưa dầm thấm lâu” này khiến nhiều thông tin xấu độc len lỏi âm thầm vào đời sống xã hội.
Tại một số địa bàn Tây Nguyên, các đối tượng phản động tiếp tục lợi dụng khó khăn kinh tế, đất đai và hoạt động tôn giáo để kích động tư tưởng ly khai, tự trị. Ở một số vùng đồng bào Mông phía Bắc, luận điệu về “Nhà nước Mông” vẫn được phát tán dưới vỏ bọc truyền đạo trái phép, mê tín dị đoan và tin giả trên mạng xã hội.
Điểm đáng lo ngại là các thế lực chống phá luôn triệt để khai thác những sơ hở, thiếu sót trong quá trình thực hiện chính sách ở cơ sở để xuyên tạc, bóp méo bản chất vấn đề và tạo áp lực dư luận quốc tế.
Nguy cơ lớn nhất là sự bào mòn niềm tin
Theo các chuyên gia truyền thông và an ninh mạng, điều đáng sợ nhất của chiến tranh nhận thức không nằm ở một tin giả đơn lẻ, mà ở quá trình bào mòn niềm tin xã hội kéo dài. Khi con người mất dần khả năng phân định thật - giả, đúng - sai, trạng thái hoài nghi sẽ xuất hiện. Từ đó, những giá trị nền tảng của cộng đồng cũng có nguy cơ bị lung lay. Một quốc gia có thể rất mạnh về kinh tế hoặc quốc phòng, nhưng nếu đánh mất sự đồng thuận xã hội và khả năng tự bảo vệ nhận thức thì vẫn có nguy cơ bị thao túng từ bên trong.
Trong bối cảnh ấy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là nhiệm vụ giữ gìn “hệ miễn dịch tinh thần” của xã hội trước những tác động xuyên biên giới của công nghệ số.
Đó cũng là yêu cầu chiến lược nhằm bảo vệ chủ quyền nhận thức quốc gia, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân trong kỷ nguyên số.
(Còn nữa)
Nguyễn Thanh Huyền
(Phó Vụ trưởng Vụ Dân tộc và Tôn giáo, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương)
