Không gian mạng không phải 'vùng đất ngoài vòng pháp luật'

Tự do ngôn luận không đồng nghĩa với ‘lộng ngôn’

Qua việc Vua Quạt, Khánh Sky, Hồ Văn Khoa bị khởi tố về các tội danh “Gây rối trật tự công cộng” và “Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”, vì có những nội dung livestream có phát ngôn gây tranh cãi hoặc 'gây sốc', luật sư Nguyễn Anh Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, quyền tự do ngôn luận phải được đặt trong khuôn khổ pháp luật.

 Các bị can có những phát ngôn lệch chuẩn trên không gian mạng. Ảnh: CACC.

Người sử dụng mạng xã hội có quyền bày tỏ quan điểm, sáng tạo nội dung, tranh luận và thể hiện chính kiến; song quyền đó không bao gồm việc xâm phạm danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác hoặc thực hiện những hành vi mà pháp luật nghiêm cấm.

Đáng chú ý, từ ngày 1/7/2026, Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 có hiệu lực. Đây là khuôn khổ pháp lý mới điều chỉnh các vấn đề về an ninh mạng, trong đó đặt ra những yêu cầu đối với hoạt động trên môi trường mạng.

Theo luật sư Nguyễn Anh Tuấn, cần phân biệt rõ giữa “lộng ngôn” về mặt chuẩn mực xã hội và hành vi vi phạm pháp luật. Một phát ngôn có thể bị cộng đồng lên án nhưng chưa chắc đã cấu thành tội phạm. Ngược lại, nếu nội dung, phương thức và hậu quả của hành vi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu của một tội phạm thì người thực hiện phải chịu trách nhiệm theo quy định.

Luật sư Nguyễn Anh Tuấn. (Đoàn Luật sư TP Hà Nội)

Bộ luật Hình sự quy định các tội danh có thể liên quan trực tiếp đến hành vi trên không gian mạng như tội làm nhục người khác, tội vu khống và một số hành vi xâm phạm, sử dụng trái phép thông tin trên mạng. Đáng chú ý, pháp luật hình sự quy định việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để thực hiện một số hành vi là tình tiết có thể làm tăng mức độ trách nhiệm hình sự. Điều này có nghĩa, tự do ngôn luận không đồng nghĩa với lộng ngôn và mạng xã hội không phải là “vùng đất ngoài vòng pháp luật”.

Nguy cơ lớn hơn là tạo ra một 'hệ giá trị giả'

Ở góc nhìn về quyền dân sự, môi trường số và tác động xã hội, luật sư Phạm Đình Thế (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng điều đáng lo không chỉ nằm ở một vài câu nói tục tĩu, màn khoe tiền hay những nội dung gây sốc riêng lẻ.

Vấn đề sâu xa hơn là sự lệch chuẩn khi được lặp lại đủ nhiều có thể trở thành một thứ “bình thường mới” trong nhận thức của người xem.

Một nhân vật liên tục xuất hiện với hình ảnh giàu có, sử dụng ngôn ngữ bất cần, đề cao tiền bạc, danh tiếng và lượng người theo dõi rất dễ tạo ra một thứ “hào quang thành công” trong mắt người trẻ. Nếu thiếu khả năng phân tích, người xem có thể đi đến những nhận thức sai lệch: học tập không còn quan trọng; lao động chân chính quá chậm để thành công; nổi tiếng bằng mọi giá mới là con đường nhanh nhất để có tiền và địa vị.

Theo luật sư Phạm Đình Thế, đây là vấn đề mà chế tài pháp luật không thể giải quyết một cách đơn thuần. Pháp luật xử lý hành vi vi phạm cụ thể, trong khi việc hình thành nhận thức, hệ giá trị và cách ứng xử của người trẻ lại cần đến gia đình, nhà trường và toàn bộ môi trường văn hóa - xã hội.

Do đó, thay vì chỉ đặt câu hỏi có nên “cấm” người trẻ tiếp cận những nội dung này hay không, điều quan trọng hơn là trang bị cho họ “bộ lọc” đủ tốt để phân biệt giữa nổi tiếng và thành công; giữa nhiều người theo dõi và giá trị thực; giữa kiếm được tiền và kiếm tiền bằng con đường hợp pháp.

Từ “giang hồ mạng” đến chiếc bẫy “việc nhẹ, lương cao”

Luật sư Trần Trọng Nam (Đoàn Luật sư TP Hà Nội).

Ở góc độ phòng ngừa tội phạm, luật sư Trần Trọng Nam (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) lưu ý một nhóm đối tượng đặc biệt dễ bị tác động là những thanh niên thiếu việc làm ổn định, thiếu kỹ năng sống hoặc đang chịu áp lực kinh tế. Những thông điệp kiểu “không học vẫn giàu”, “không cần làm nhiều vẫn có tiền”, “theo anh em sẽ có việc”, “việc nhẹ, thu nhập cao” có thể đánh trúng tâm lý muốn đổi đời nhanh của một bộ phận người trẻ.

Nguy cơ không dừng ở việc xem và bình luận. Từ những nội dung trên mạng, một số người có thể tiếp tục tham gia các hội nhóm kín, nhận lời mời làm việc không rõ nguồn gốc, thực hiện các nhiệm vụ bất hợp pháp hoặc trở thành mắt xích trong các hoạt động lừa đảo, cờ bạc trực tuyến và những hành vi vi phạm khác. Trong quản lý môi trường mạng, Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng đã có hiệu lực từ ngày 25/12/2024, tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc quản lý hoạt động cung cấp và sử dụng thông tin trên môi trường mạng.

Theo luật sư Trần Trọng Nam, trách nhiệm trong môi trường số cần được nhìn nhận từ cả hai phía. Người tạo nội dung phải chịu trách nhiệm đối với nội dung mình sản xuất, phát tán; trong khi người sử dụng mạng xã hội cũng cần chịu trách nhiệm với lựa chọn, hành vi và cách tiếp nhận thông tin của chính mình.

Nhìn vào hiện tượng Vua Quạt, Khánh Sky hay Huấn Hoa Hồng, câu hỏi đáng suy ngẫm không nên chỉ là họ có bao nhiêu người theo dõi, kiếm được bao nhiêu tiền hay sở hữu những gì. Câu hỏi quan trọng hơn là những giá trị nào đang được tạo ra và truyền đến cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ?

Luật sư Trần Trọng Nam: Một xã hội không thể và cũng không nên giải quyết mọi vấn đề trên Internet bằng biện pháp cấm đoán. Nhưng xã hội hoàn toàn có thể xây dựng một “bộ lọc” văn hóa và pháp lý đủ mạnh để người trẻ hiểu rằng, nổi tiếng không đồng nghĩa với thành công; nhiều lượt xem không đồng nghĩa với giá trị; nhiều tiền không đồng nghĩa với một cuộc đời đáng ngưỡng mộ.