Không để công nhân - lao động phải lo toan (*): An cư để gắn bó

TP HCM từ lâu được xem là "đầu tàu" kinh tế của cả nước, là điểm đến của hàng triệu người lao động (NLĐ) từ khắp các vùng miền. Trong nhiều thập kỷ, thành phố gần như luôn là lựa chọn hàng đầu nhờ cơ hội việc làm dồi dào, thu nhập cao và môi trường năng động. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi đáng kể.

Xóa bỏ những rào cản

Hiện nay, nhiều địa phương đang vươn lên mạnh mẽ với các khu công nghiệp quy mô lớn, hạ tầng ngày càng hoàn thiện và chính sách thu hút lao động linh hoạt hơn. Không ít NLĐ chọn ở lại quê nhà hoặc chuyển sang các đô thị vệ tinh - nơi chi phí sống thấp hơn, ít áp lực hơn nhưng vẫn có việc làm ổn định.

Điều đó đặt TP HCM trước một thực tế mới: thành phố không còn giữ lợi thế tuyệt đối. Nếu không kịp thời thay đổi tư duy và chính sách, nguy cơ "chảy máu lao động" sẽ ngày càng rõ nét, không chỉ ở lao động phổ thông mà cả lao động có tay nghề và nhân lực chất lượng cao. Đây không còn là cảnh báo xa xôi mà đã xuất hiện trong thực tế tuyển dụng của nhiều doanh nghiệp.

Một ngộ nhận phổ biến là chỉ cần tăng lương sẽ giữ được NLĐ. Thực tế cho thấy thu nhập chỉ là một phần của bài toán trong cuộc sống của NLĐ. Khi chi phí thuê trọ, ăn uống, đi lại, chăm sóc sức khỏe và học hành cho con cái đều tăng nhanh, mức lương dù cải thiện cũng khó tạo ra sự an tâm dài hạn.

Không ít người chấp nhận thu nhập thấp hơn để đổi lấy cuộc sống ổn định, ít áp lực tại các địa phương khác. Điều đó cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở thu nhập tuyệt đối mà ở chất lượng sống tổng thể.

Khu nhà ở xã hội 1 trệt, 1 lầu tại phường Bình Dương (TP HCM) với giá bán phù hợp cho người lao động. Ảnh: GIANG NAM

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là chi phí sống ở đô thị. Nhà ở vẫn là điểm nghẽn rõ rệt. Phần lớn NLĐ ngoại tỉnh sống trong các khu trọ chật hẹp, điều kiện sinh hoạt hạn chế. Nhà ở xã hội đã được quan tâm nhưng nguồn cung còn thiếu, khả năng tiếp cận vẫn khó khăn. Khi nơi ở chưa được bảo đảm, rất khó để NLĐ nghĩ đến chuyện gắn bó lâu dài. Bên cạnh đó, áp lực chi phí sinh hoạt ngày càng tăng, từ thực phẩm, điện nước đến dịch vụ y tế, giáo dục.

Một yếu tố khác thường bị xem nhẹ nhưng tác động rất lớn là "chi phí thời gian". Tình trạng kẹt xe, quãng đường di chuyển xa khiến nhiều người mất từ 1-2 giờ mỗi ngày chỉ để đi làm. Điều này không chỉ làm hao tổn thể lực mà còn ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống.

Giữ chân bằng chất lượng sống

Đối với NLĐ, nhất là lao động ngoại tỉnh, các dịch vụ xã hội thiết yếu đóng vai trò then chốt. Thực tế cho thấy nhiều khu vực tập trung đông công nhân đang rơi vào tình trạng quá tải trường học, thiếu nhà trẻ, bệnh viện luôn đông đúc.

Điều này khiến NLĐ, nhất là những người đã có gia đình, khó yên tâm làm việc lâu dài. Khi phải cân nhắc giữa việc ở lại TP HCM với nhiều áp lực hay trở về quê - nơi con cái được chăm sóc tốt hơn, chi phí thấp hơn - lựa chọn rời đi là điều dễ hiểu.

Không chỉ dừng ở yếu tố vật chất, "cảm giác thuộc về" cũng là vấn đề quan trọng nhưng thường bị bỏ qua. Nhiều NLĐ làm việc tại TP HCM nhiều năm nhưng vẫn cảm thấy mình chỉ là "người tạm trú". Họ thiếu không gian sinh hoạt cộng đồng, thiếu hoạt động văn hóa - tinh thần và thiếu sự kết nối với đô thị mình đang sống.

Một thành phố không tạo được sự gắn bó về tinh thần sẽ khó giữ chân con người lâu dài. Bên cạnh đó, nhu cầu phát triển nghề nghiệp ngày càng quan trọng. NLĐ hôm nay không chỉ cần việc làm mà còn cần tương lai. Họ muốn được đào tạo, nâng cao kỹ năng, có cơ hội thăng tiến hoặc chuyển đổi nghề nghiệp khi cần thiết.

TP HCM có lợi thế lớn về hệ thống DN và cơ sở đào tạo nhưng sự kết nối giữa đào tạo với nhu cầu thị trường vẫn còn khoảng cách. Khi NLĐ không nhìn thấy lộ trình phát triển trong 3-5 năm tới, họ sẽ khó lựa chọn ở lại.

Từ những phân tích trên có thể thấy TP HCM muốn giữ chân NLĐ phải chuyển từ tư duy "tạo việc làm" sang xây dựng hệ sinh thái sống toàn diện. Trước hết, cần phát triển nhà ở xã hội theo hướng thực chất hơn; không chỉ tăng số lượng mà còn phải bảo đảm khả năng tiếp cận với chi phí hợp lý. Nhà ở cần được quy hoạch gắn với nơi làm việc để giảm thời gian di chuyển.

Tiếp đó là giảm áp lực chi phí sống. Thành phố cần có chính sách hỗ trợ các dịch vụ thiết yếu, phát triển hệ thống phân phối hàng hóa giá phù hợp, đặc biệt hướng đến công nhân - lao động thu nhập thấp. Giao thông công cộng cũng là yếu tố mang tính quyết định. Khi việc đi lại thuận tiện và nhanh chóng hơn, NLĐ sẽ cảm nhận rõ sự cải thiện trong đời sống hằng ngày.

Một trụ cột quan trọng khác là đào tạo lại và nâng cao kỹ năng. Cần thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo để NLĐ luôn có cơ hội phát triển, thích ứng với thay đổi của thị trường lao động.

Cuối cùng, không thể thiếu việc xây dựng đời sống văn hóa cho NLĐ. Những không gian sinh hoạt cộng đồng, hoạt động văn hóa - thể thao sẽ giúp họ cảm thấy mình là một phần của thành phố, chứ không chỉ là người đến làm việc rồi rời đi. 

(Còn tiếp)

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 22-5