'Khoa học, công nghệ phải trở thành nguồn tạo ra năng suất mới'

Theo Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng, việc tăng năng suất cần chuyển từ làm theo phong trào sang chuyển đổi sâu, thực chất, trong đó khoa học công nghệ là động lực.

Thông tin được Phó thủ tướng phát biểu tại Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia năm 2026, do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, giao Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia tổ chức ngày 14/8 ở TP HCM.

Ông đánh giá, sau gần 40 năm đổi mới, tiềm lực nền kinh tế của Việt Nam đã có bước tiến vượt bậc, nhưng mô hình tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào mở rộng nguồn lực hơn vào hiệu quả sử dụng nguồn lực.

"Kinh nghiệm của khu vực cho thấy, không quốc gia nào vượt qua được bẫy thu nhập trung bình mà không trải qua một giai đoạn tăng tốc quyết liệt về năng suất", Phó thủ tướng nói. Ông thêm rằng, bản thân năng suất hôm nay cũng đã khác, không còn là làm nhanh hơn cách làm cũ, mà tạo ra giá trị mới bằng công nghệ, dữ liệu và phương thức quản trị mới, đồng thời phải đạt chuẩn về chất lượng, môi trường, mới được thị trường chấp nhận.

Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, việc nâng cao năng suất không phải là phong trào, cũng không phải việc riêng của ngành khoa học và công nghệ, mà là một trong những nhiệm vụ trung tâm của cả hệ thống trong giai đoạn 2026-2030.

Từ đó, ông đề xuất ba định hướng lớn. Đầu tiên, chuyển từ làm theo phong trào sang chuyển đổi sâu về thực chất, đo lường được, đồng thời lấy chỉ tiêu năng suất làm thước đo điều hành.

Cùng với đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành nguồn tạo ra năng suất mới, chất lượng và tiêu chuẩn phải trở thành "tấm hộ chiếu" ra thị trường.

Phó thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Bảo Lâm

Theo Phó thủ tướng, chuyển đổi số và AI phải đi vào dây chuyền sản xuất và quy trình quản trị, không chỉ dừng ở phần mềm quản lý văn phòng; chú trọng đến năng lực hấp thụ và làm chủ công nghệ của doanh nghiệp Việt Nam, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Hạ tầng chất lượng quốc gia cần phải được hiện đại hóa, số hóa và "đi trước một bước" để đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của thế giới.

Cuối cùng, phải huy động đồng bộ cả ba lực lượng gồm doanh nghiệp nhà nước, kinh tế tư nhân và chính khu vực công. Trên cơ sở các yêu cầu của Nghị quyết số 79-NQ/TW, đề nghị mỗi tập đoàn, tổng công ty xây dựng chương trình năng suất riêng, có mục tiêu định lượng và lan tỏa xuống chuỗi cung ứng. Các chính sách hỗ trợ phải chuyển từ dàn trải sang có trọng tâm, trọng điểm, lấy mức tăng năng suất thực tế làm thước đo.

"Nâng cao năng suất là một hành trình lâu dài. Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta không có lựa chọn nào khác ngoài việc tăng tốc", Phó thủ tướng nói.

Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng (thứ ba từ phải qua) cùng Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định (thứ hai từ phải qua) tham quan các sản phẩm giới thiệu tại sự kiện. Ảnh: MST

Những khuyến nghị cho Việt Nam

Phát biểu tại sự kiện, GS. TS Vũ Minh Khương, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore cho rằng, Việt Nam cần chuyển từ tư duy cấp phát nguồn lực sang kiến tạo hệ sinh thái, tập trung giải quyết "nỗi đau cụ thể" của doanh nghiệp.

Theo ông Khương, Việt Nam đang bước vào giai đoạn thay đổi về mô hình phát triển, với Nghị quyết 57 cùng các chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang tạo ra xung lực mới. Trong đó, khu vực doanh nghiệp mới là nơi thể hiện rõ nhất tốc độ thay đổi.

Ông Vũ Minh Khương, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore, phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Bảo Lâm

Theo quan sát của ông, lực lượng sản xuất, từ doanh nghiệp đến người lao động, đang ứng dụng AI và công nghệ số với tốc độ nhanh, nhưng hệ thống quản lý và phương thức tổ chức ở phía trên chưa theo kịp. Vì vậy, bài toán đặt ra không chỉ ở đầu tư thêm công nghệ mà còn phải thay đổi cách quản trị, xây dựng thể chế và tổ chức nguồn lực.

Từ các yếu tố này cộng thêm kinh nghiệm quốc tế, ông Khương chia các thay đổi của chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành 7 xu thế, đồng thời đề xuất 8 sứ mệnh hành động và ba hàm ý chiến lược cho Việt Nam.

Trong đó với các xu thế, đặc biệt là AI, ông đánh giá công nghệ này đang trở thành nền tảng của năng suất trong nền kinh tế khi thâm nhập vào nhiều ngành nghề và nhóm người dùng với tốc độ nhanh. Điều này đặt ra yêu cầu chính sách mới đối với công nghệ, đặc biệt là cách công nghệ được vận hành trong thực tế.

Với sự chuyển dịch từ mô hình nghiên cứu và đổi mới sáng tạo truyền thống sang xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cần tính đến khả năng phối hợp các nguồn lực và kết quả thực tế thay vì chỉ chú trọng nghiên cứu. Việt Nam cần chuyển từ việc nói về năng lực đổi mới sáng tạo nói chung sang giải quyết những vấn đề cụ thể của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Ông Khương khuyến nghị Nhà nước cần chuyển từ cấp phát ngân sách và quản lý từng dự án sang xây dựng nền tảng cho đổi mới sáng tạo, gồm định hướng chiến lược, dữ liệu số và hành lang pháp lý. Thay vì chỉ tập trung nguồn lực công vào một vài dự án lớn, chính sách có thể hướng đến việc giúp hàng triệu hộ sản xuất, nông dân và doanh nghiệp nhỏ tăng năng suất.

Ông đề xuất định vị Việt Nam trở thành trung tâm AI và đổi mới sáng tạo của khu vực, thu hút nguồn lực và tập đoàn quốc tế, đồng thời mở rộng không gian phát triển.

Theo ông Khương, có thể "AI hóa" nền kinh tế bằng chương trình phổ cập AI có quy mô tương tự tinh thần phong trào "Bình dân học vụ" đưa khả năng sử dụng AI đến người lao động và doanh nghiệp. Kết hợp xây dựng hệ thống logistics thông minh để giảm chi phí cho doanh nghiệp và tăng khả năng kết nối với chuỗi cung ứng toàn cầu. Cần xây dựng các trung tâm sản xuất xanh và thông minh để thu hút dòng vốn FDI thế hệ mới.

Bà Võ Lan Phương, CEO Vriens & Partners Việt Nam, phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Bảo Lâm

Bà Võ Lan Phương, CEO Vriens & Partners Việt Nam, chuyên gia đánh giá tác động chính sách, cho rằng cải thiện năng suất quốc gia không chỉ phụ thuộc vào vốn và công nghệ.

Dẫn nghiên cứu của World Bank, bà Phương cho biết Việt Nam có tỷ lệ đầu tư khoảng 32% GDP nhưng tăng trưởng năng suất lao động chỉ khoảng 0,9%. Thay vì tiếp tục tăng tỷ lệ đầu tư, một hướng được đề xuất là duy trì đầu tư quanh 36% GDP và nâng tốc độ tăng năng suất lên 1,8%.

Để làm được, bà cho rằng Nhà nước phải cải thiện cách phân bổ nguồn lực, giúp doanh nghiệp chuyển sang những hoạt động có năng suất và khả năng đổi mới cao hơn. Bên cạnh đó, cần giải quyết các "điểm nghẽn" về chi phí tuân thủ, chuyển từ quản lý đại trà sang quản lý dựa trên rủi ro, tạo cơ chế thử nghiệm (sandbox) với công nghệ mới, cũng như tạo cơ chế dự báo của chính sách nhằm giúp doanh nghiệp biết lộ trình dài hạn trước khi đầu tư.

Ông Trần Phúc Hồng, CEO TMA Innovation và Phó chủ tịch Liên minh doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam (VNITO), chỉ ra nghịch lý, năng lực cung cấp công nghệ đã hình thành với khoảng 18.000 doanh nghiệp phần mềm, nhưng mức độ ứng dụng phần mềm và AI vào các ngành sản xuất vẫn thấp. Phần lớn doanh nghiệp là SMEs, không có đủ nguồn lực để đầu tư cho công nghệ và đổi mới quy trình.

Đại diện TMA Innovation cũng nêu loạt điểm nghẽn cần giải quyết, gồm cơ sở hạ tầng, độ trễ của chính sách và thủ tục hành chính. Từ đây, ông đề xuất bốn nhóm giải pháp, gồm Nhà nước và các hiệp hội cần kết nối doanh nghiệp công nghệ với ngành sản xuất truyền thống để đưa sản phẩm Make in Vietnam vào hoạt động thực tế; xây dựng cơ chế định giá tài sản trí tuệ để startup có thể sử dụng bằng sáng chế làm tài sản tài chính; rút ngắn thủ tục hải quan đối với thiết bị thử nghiệm trong hoạt động R&D và bán dẫn; rút ngắn thời gian thực thi chính sách và đơn giản hóa cơ chế sandbox.

Theo Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, trong giai đoạn 2021 - 2025, năng suất lao động của Việt Nam tăng bình quân 5,3%/năm, thấp hơn mục tiêu đặt ra là 6,5% và thấp hơn so với nhiều quốc gia trong khu vực. Tỷ lệ lao động được đào tạo, có bằng cấp, chứng chỉ đạt 29,2%.

Tổng liên đoàn đặt mục tiêu hàng năm phấn đấu có ít nhất 400.000 sáng kiến của công nhân lao động được đề xuất và áp dụng vào thực tiễn; từ 500 đến 700 sáng kiến được tặng Bằng Lao động sáng tạo; giá trị làm lợi từ các sáng kiến trong năm 2026 đạt tối thiểu 20 nghìn tỷ đồng và tăng từ 10 - 15% trong những năm tiếp theo.

Bảo Lâm