Khánh Hòa - Từ tiềm năng đến khát vọng vươn xa

Bài 1: Di sản Champa giữa nhịp sống hiện đại

Không chỉ nổi tiếng với biển đảo, Khánh Hòa còn lưu giữ nhiều di sản văn hoá Champa xưa. Từ những ngọn tháp cổ, làng nghề truyền thống đến các lễ hội đặc sắc, dấu ấn văn hóa Chăm vẫn hiện diện rõ nét trong đời sống hôm nay.

Tháp cổ giữa lòng phố biển

Nhắc đến di sản Chăm ở Khánh Hòa, nhiều người nghĩ ngay đến quần thể Tháp Bà Ponagar. Công trình nằm trên một ngọn đồi nhỏ bên cửa sông Cái, nhìn ra biển Nha Trang. Từ xa, những ngọn tháp gạch đỏ nổi bật giữa nền trời xanh. Kiến trúc cổ kính tạo nên khung cảnh trang nghiêm, tách biệt khỏi nhịp sống sôi động của đô thị du lịch.

Lễ hội Katê của cộng đồng Chăm theo đạo Bàlamôn

Theo các nhà nghiên cứu, tháp được xây dựng từ khoảng thế kỷ VIII - XIII. Đây là trung tâm tôn giáo quan trọng của người Chăm cổ, dùng để thờ nữ thần Po Nagar - vị thần mẹ trong tín ngưỡng Chăm. Trong quan niệm của người Chăm, Po Nagar là người tạo ra đất đai, cây cối và dạy con người cách trồng trọt, sinh sống. Bà tượng trưng cho sự sinh sôi và che chở cộng đồng.

Quần thể hiện nay gồm bốn tháp chính, xây hoàn toàn bằng gạch nung. Điều khiến nhiều nhà khoa học chú ý là kỹ thuật xây dựng đặc biệt: các viên gạch được ghép khít với nhau mà hầu như không thấy dấu vữa. Trải qua hàng trăm năm mưa nắng, nhiều chi tiết chạm khắc trên tháp vẫn còn rõ. Các phù điêu mô tả hình ảnh thần linh, vũ nữ và hoa văn đặc trưng của nghệ thuật Champa. Không chỉ là di tích lịch sử, nơi đây còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương. Vào tháng ba Âm lịch hằng năm, Lễ hội Tháp Bà Ponagar được tổ chức với các nghi thức dâng hương, múa bóng và nhiều hoạt động văn hóa dân gian.

Trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng

Vẻ đẹp cổ kính của Tháp Bà Ponagar ở phường Bắc Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa

Ở phía Nam Khánh Hòa (tỉnh Ninh Thuận cũ) là nơi có cộng đồng người Chăm sinh sống đông nhất cả nước. Đây cũng là vùng còn lưu giữ nhiều công trình kiến trúc Champa đặc sắc. Nổi bật trong số đó là quần thể Tháp Po Klong Garai. Công trình được xây dựng vào thế kỷ XIII để tưởng nhớ vua Po Klong Garai - người có công phát triển hệ thống thủy lợi và ổn định đời sống cho người Chăm. Quần thể gồm ba công trình chính: tháp chính, tháp cổng và tháp lửa. Tháp chính cao hơn 20 m, được xây bằng gạch nung đỏ với kỹ thuật ghép gạch tinh xảo.

Người thợ làng gốm Bàu Trúc đang nặn đất

Giống nhiều công trình Chăm Pa khác, các viên gạch được xếp khít với nhau mà hầu như không thấy chất kết dính. Đây vẫn là một bí ẩn kỹ thuật khiến nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Trên thân tháp có nhiều hoa văn chạm khắc tinh tế. Các phù điêu thể hiện hình ảnh thần linh, vũ nữ và những họa tiết mang phong cách nghệ thuật Champa. Bên trong tháp chính đặt tượng vua Po Klong Garai bằng đá. Đây là nơi người Chăm thường đến dâng lễ và cầu nguyện.

Không chỉ là di tích lịch sử, quần thể tháp còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng người Chăm địa phương. Hằng năm, nơi đây diễn ra nhiều lễ hội truyền thống, nổi bật nhất là Lễ hội Katê. Trong những ngày lễ hội, người Chăm từ nhiều nơi tụ họp về tháp để thực hiện nghi thức cúng tế, múa hát và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. “Đứng trước quần thể tháp, tôi cảm nhận rõ dấu ấn của nền văn hóa Champa. Những ngọn tháp gạch đỏ nổi bật giữa bầu trời xanh tạo nên khung cảnh rất đẹp và trang nghiêm”, anh Minh Tuấn du khách đến từ TP.HCM cho hay.

Làng gốm cổ nhất Ðông Nam Á

Bên cạnh các công trình kiến trúc, nhiều làng nghề truyền thống của người Chăm vẫn được gìn giữ. Trong đó, Làng gốm Bàu Trúc được xem là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á. Trải qua hàng trăm năm, nơi đây vẫn giữ nhiều kỹ thuật làm gốm truyền thống của người Chăm. Khác với nhiều làng gốm khác, nghệ nhân Bàu Trúc không sử dụng bàn xoay. Người thợ di chuyển quanh khối đất sét, dùng đôi tay khéo léo nắn từng đường nét. Những chiếc bình, chum, tượng hay vật trang trí dần hình thành từ đôi tay của các nghệ nhân.

Đất sét được lấy từ các cánh đồng ven sông, sau đó trộn với cát mịn để tăng độ bền. Người thợ vuốt, nặn và tạo hình hoàn toàn thủ công. Chính phương pháp này tạo nên nét đặc trưng cho gốm Bàu Trúc. Mỗi sản phẩm đều có dấu ấn riêng, không chiếc nào giống chiếc nào hoàn toàn. Sau khi tạo hình, sản phẩm được phơi khô dưới nắng rồi nung lộ thiên bằng củi và rơm. Cách nung này tạo ra các màu sắc tự nhiên như đỏ sậm, nâu hoặc đen ánh khói.

Ngày nay, gốm Bàu Trúc không chỉ phục vụ đời sống sinh hoạt mà còn trở thành sản phẩm thủ công mỹ nghệ được nhiều du khách yêu thích. Ông Phú Hữu Minh Thuận - Giám đốc Hợp tác xã gốm Bàu Trúc, cho biết: “Trước đây sản phẩm chủ yếu là chum, vại, nồi và bình đựng nước. Hiện nay chúng tôi phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm mỹ nghệ, đồ trang trí và quà lưu niệm phục vụ du lịch”. Theo ông Thuận, làng nghề đang kết hợp sản xuất gốm truyền thống với du lịch trải nghiệm. Du khách có thể tham quan, tìm hiểu lịch sử làng nghề và trực tiếp thử làm gốm.

Bảo tồn di sản văn hóa Chăm

Cùng với di tích và làng nghề, cộng đồng người Chăm ở Nam Khánh Hòa vẫn bảo tồn nhiều lễ hội truyền thống. Lớn nhất là lễ hội Katê của cộng đồng Chăm theo đạo Bàlamôn. Trong lễ hội, người Chăm thực hiện nhiều nghi thức như rước y phục thần, mở cửa tháp và dâng lễ. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm là phần hội sôi động với các điệu múa truyền thống, tiếng trống Ginăng và kèn Saranai.

Một lễ hội quan trọng khác là Ramưwan của cộng đồng Chăm theo đạo Bàni. Lễ thường diễn ra vào khoảng tháng 4 Dương lịch. Trước lễ Ramưwan, các gia đình thực hiện nghi thức tảo mộ, dọn dẹp nghĩa địa và cầu nguyện cho tổ tiên. Sau đó, các chức sắc tôn giáo tiến hành nghi lễ tại thánh đường và bước vào tháng chay Ramưwan. Ngoài ra còn có lễ hội Rija Nagar - nghi lễ cầu an và cầu mưa của người Chăm, thường tổ chức vào đầu năm. Các lễ hội này không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh đời sống văn hóa và lịch sử lâu đời của cộng đồng Chăm.

Theo PGS.TS Phan Quốc Anh (nguyên Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Ninh Thuận), Nam Khánh Hòa là khu vực còn bảo tồn khá đầy đủ các giá trị văn hóa của người Chăm tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ có cộng đồng người Chăm sinh sống đông đảo mà còn lưu giữ nhiều di sản vật thể và phi vật thể của nền văn minh Champa. Các tháp Chăm phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc của người Chăm từ hàng trăm năm trước. Trong khi đó, các sản phẩm gốm và thổ cẩm thể hiện rõ bản sắc văn hóa và thẩm mỹ của cộng đồng.

Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Chăm, PGS.TS Phan Quốc Anh đề nghị cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết là bảo tồn nguyên vẹn các di tích kiến trúc cổ, đặc biệt là hệ thống tháp Chăm. Đồng thời cần tăng cường nghiên cứu, sưu tầm và lưu giữ tư liệu văn hóa. Bên cạnh đó, cần gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch. Các lễ hội, làng nghề và hoạt động trải nghiệm sẽ giúp du khách hiểu rõ hơn về đời sống của cộng đồng Chăm.