Khác biệt giữa thỏa thuận Iran của ông Trump và ông Obama

Phần lớn nội dung bản ghi nhớ Tổng thống Trump ký với phía Iran giống với thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015, nhưng cũng có một số điểm khác biệt.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tối 17/6 ký Bản ghi nhớ Islamabad (MoU), hướng đến chấm dứt xung đột với Iran. Tài liệu sau đó được chụp lại và chuyển cho phía Iran để Tổng thống Masoud Pezeshkian ký. Bản ghi nhớ này gồm 14 điểm, trong đó chấm dứt lập tức giao tranh và thiết lập 60 ngày đàm phán thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân của Iran.

Chính quyền Tổng thống Trump tuyên bố MoU "ưu việt hơn rất nhiều" so với Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) mà Iran ký hồi năm 2015 với Mỹ, dưới thời ông Barack Obama, cùng một số cường quốc khác. Ông Trump đã rút Mỹ khỏi JCPOA hồi năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu tiên.

Theo ABC News, dù đều hướng tới mục tiêu ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, hai văn kiện vẫn có nhiều điểm khác biệt về bản chất.

JCPOA là một thỏa thuận hoàn chỉnh, gồm 18 trang nội dung chính và 141 trang phụ lục kỹ thuật. JCPOA xác định rõ những gì Tehran được và không được phép thực hiện, đồng thời đưa ra cơ chế thanh sát, kiểm chứng và tái áp đặt trừng phạt nếu vi phạm.

Trong khi đó, MoU mang bản chất của một thỏa thuận ngừng bắn hơn và các nội dung mang tính khái quát hơn nhiều. Ông Trump ký văn kiện dài một trang rưỡi này để chấm dứt cuộc xung đột với Iran, cam kết đàm phán và để Iran mở lại eo biển Hormuz, đổi lại Washington sẽ gỡ bỏ phong tỏa với các cảng biển Iran.

JCPOA và MoU cũng có cách hoàn thiện khác nhau. JCPOA là thành quả của tiến trình ngoại giao kéo dài 20 tháng, với hàng loạt cuộc đàm phán giữa Iran với các cường quốc Mỹ, Trung Quốc, Nga, Pháp, Anh, Đức và Liên minh châu Âu (nhóm P5+1).

Ngược lại, ông Trump chọn cách tiếp cận song phương. Mỹ trong nhiệm kỳ hai của ông Trump đã tiến hành đàm phán với Iran suốt nhiều tháng nhưng không có đột phá, sau đó kết luận mối đe dọa từ Iran "cận kề" và quyết định hành động. Tháng 6/2025, quân đội Mỹ ném bom hàng loạt cơ sở hạt nhân của Iran, tuyên bố khiến chương trình hạt nhân nước này "thụt lùi hai năm".

Ông Trump khi đó nói rằng chương trình hạt nhân Iran đã bị "xóa sổ". Nhưng đến cuối tháng 2, ông lại cáo buộc Iran tiếp tục theo đuổi tham vọng hạt nhân và phát triển tên lửa đe dọa lãnh thổ Mỹ.

Đây là lý do ông phát động chiến dịch phối hợp cùng Israel tấn công Iran. Xung đột lan ra khắp vùng Vịnh khi Iran tập kích vào Israel và đồng minh Mỹ tại khu vực để trả đũa, phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến huyết mạch dầu khí của thế giới.

Hai bên ngừng bắn từ đầu tháng 4 để đàm phán, và MoU là kết quả của tiến trình từng nhiều lần cận kề sụp đổ này.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: AFP

JCPOA và MoU cùng đề cập các vấn đề liên quan chương trình hạt nhân Iran, nhưng nội dung trong thỏa thuận năm 2015 cụ thể hơn nhiều so với bản ghi nhớ.

MoU không đi sâu vào chương trình hạt nhân Iran mà để lại những vấn đề này cho giai đoạn đàm phán 60 ngày tiếp theo. Trong bản ghi nhớ, Tehran chỉ cam kết "không sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân".

Tuy nhiên, JCPOA cũng đã bao gồm cam kết tương tự từ phía Iran. Theo thỏa thuận, Iran được phép tiếp tục làm giàu uranium tối đa 3,67% trong 15 năm, đủ để phát triển chương trình điện hạt nhân nhưng thấp hơn nhiều so với ngưỡng 90% để sản xuất vũ khí hạt nhân.

JCPOA không buộc Iran phải tiêu hủy toàn bộ lượng uranium đã làm giàu. Thay vào đó, Tehran phải cắt giảm mạnh kho dự trữ của mình. Tuy nhiên, thời điểm đó lượng uranium làm giàu ở cấp độ cao mà Iran nắm giữ thấp hơn đáng kể so với hiện nay.

Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), trước khi Mỹ tiến hành chiến dịch không kích hồi tháng 6/2025, Iran đang sở hữu khoảng 5 tấn uranium làm giàu thấp và 400 kg uranium làm giàu ở mức 60%. Những con số này khiến bài toán đàm phán ngày càng phức tạp.

Trong khi đó, hiện chưa rõ một thỏa thuận dưới thời ông Trump sẽ yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium hay chỉ áp đặt những giới hạn mới.

Ông chủ Nhà Trắng gần đây dường như để ngỏ khả năng để Iran có một chương trình hạt nhân dân sự. Ông không tỏ ra sốt ruột về lượng uranium làm giàu của Iran, cho rằng phần lớn số vật liệu được làm giàu tới mức 60% đang bị chôn vùi dưới đống đổ nát sau đợt không kích của Mỹ năm ngoái.

Frederic Schneider, nhà nghiên cứu tại Hội đồng Trung Đông về Các vấn đề toàn cầu, cho rằng cam kết mà Iran đưa ra về không phát triển vũ khí hạt nhân không phải là thành quả đáng kể đối với Mỹ.

"Khó có khả năng chính quyền ông Trump sẽ đạt được những cải thiện vượt trội so với JCPOA ở khía cạnh này", ông Schneider đánh giá.

JCPOA không áp đặt các giới hạn đối với năng lực quân sự thông thường của Iran, bao gồm cả kho tên lửa đạn đạo. Đây là một trong những điểm khiến thỏa thuận này hứng chịu nhiều chỉ trích.

Tuy nhiên, MoU cũng không đề cập đến vấn đề này. Ông Trump ngày 17/6 cho rằng việc Iran sở hữu tên lửa đạn đạo là "có thể chấp nhận được", miễn là quy mô kho tên lửa tương xứng với các nước láng giềng.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký bản ghi nhớ với Mỹ ngày 18/6. Ảnh: AFP

Một trong những nội dung gây chú ý của cả JCPOA và MoU là các cam kết kinh tế dành cho Iran.

Theo JCPOA, việc dỡ bỏ trừng phạt được thực hiện theo từng giai đoạn và phụ thuộc vào mức độ tuân thủ của Tehran đối với các cam kết hạt nhân. Thỏa thuận mở đường cho Iran tiếp cận trở lại hệ thống tài chính quốc tế, xuất khẩu dầu mỏ và sử dụng một phần tài sản bị đóng băng ở nước ngoài.

MoU đề cập việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt, song chưa đưa ra lộ trình cụ thể. Văn kiện chỉ nêu Mỹ sẽ tiến tới chấm dứt các lệnh trừng phạt theo lịch trình được hai bên thống nhất trong thỏa thuận cuối cùng. Ngoài ra, Mỹ cam kết phối hợp với các đối tác khu vực xây dựng kế hoạch tái thiết và phát triển kinh tế Iran trị giá ít nhất 300 tỷ USD. Đây là nội dung không xuất hiện trong JCPOA.

MoU tạo điều kiện để Iran tiếp cận các tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài, trong khi ông Trump từng chỉ trích JCPOA vì cho phép Iran tiếp cận nguồn tiền bị đóng băng.

Ali Alavi, giảng viên nghiên cứu Iran và Trung Đông tại Đại học SOAS ở London, cho rằng việc được dỡ bỏ lệnh trừng phạt là ưu tiên hàng đầu của Tehran sau nhiều tuần chiến sự. Theo ông, kế hoạch tái thiết có thể giúp Iran tăng cường hội nhập kinh tế với vùng Vịnh và giảm tình trạng cô lập kéo dài nhiều năm.

MoU còn nhắc đến eo biển Hormuz và Lebanon, những nội dung không có trong JCPOA. Mỹ sẽ từng bước chấm dứt phong tỏa hải quân đối với Iran, còn Tehran khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển. Iran và Oman sẽ tiến hành đối thoại để xác định cơ chế quản lý trong tương lai đối với tuyến hàng hải này.

Theo ông Alavi, đây là dấu hiệu cho thấy vị thế thương lượng của Iran hiện nay đã khác so với một thập kỷ trước. "Iran hiện có nhiều đòn bẩy hơn so với thời kỳ đàm phán JCPOA", ông nhận định.

Vị trí eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

Các chuyên gia đều cho rằng còn quá sớm để đánh giá liệu MoU có thể phát triển thành một thỏa thuận toàn diện hay không, khi văn kiện mới chỉ đặt nền móng cho giai đoạn thương lượng tiếp theo.

"Điều cần thiết bây giờ là một thỏa thuận đủ hấp dẫn về kinh tế để từng bước đưa Iran ra khỏi cảm giác dễ bị tổn thương và xây dựng lòng tin giữa các bên", bà Aniseh Bassiri Tabrizi, chuyên gia tại Viện nghiên cứu Chatham House, nói.

Shahram Akbarzadeh, giám đốc Diễn đàn Nghiên cứu Trung Đông thuộc Đại học Deakin, Australia, cũng cho rằng MoU "không đề cập đến bất kỳ vấn đề cốt lõi nào" như những gì từng được đề cập trong JCPOA.

"MoU đơn giản là để ngỏ mọi câu hỏi liên quan đến chương trình hạt nhân và hoạt động làm giàu uranium của Iran để hai bên tiếp tục đàm phán, trong khi chưa có gì đảm bảo quá trình đàm phán này sẽ thành công", ông Akbarzadeh nói.

Như Tâm (Theo Al Jazeera, Reuters, ABC News)