Kênh rạch hồi sinh, nâng tầm đô thị: Sự đổi thay ngoạn mục

Từ "dòng kênh đen" ngày nào, Nhiêu Lộc - Thị Nghè hôm nay trở thành không gian xanh, điểm sinh hoạt cộng đồng lý tưởng và mang tới cuộc sống mới cho hàng chục ngàn người dân hai bên bờ

Ký ức ám ảnh

Tại TPHCM những ngày cuối tháng 5-2026, phóng viên Báo Người Lao Động thực hiện hành trình dọc hai tuyến đường Hoàng Sa, Trường Sa, nơi kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè mềm mại song hành.

Dưới những tán cây xanh ven kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, từng nhóm người thong thả tản bộ, tập dưỡng sinh hoặc chậm rãi đạp xe. Trước khung cảnh thơ mộng ấy, ít ai nghĩ nơi đây từng là khu vực ô nhiễm nhiều thập kỷ, nghèo khó, là những khu "ổ chuột" với nhà cửa xập xệ…

Dòng chảy xanh Nhiêu Lộc - Thị Nghè giữa lòng TPHCM Ảnh: CHÍ NGUYÊN

Từ cửa sổ chung cư 1A - 1B Nguyễn Đình Chiểu, phường Sài Gòn, ông Đào Văn Đôn thư thả ôn lại quãng thời gian sống ven dòng kênh này. Người đàn ông 59 tuổi kể khi ấy, hai bờ kênh là những dãy nhà sàn chen chúc với nhiều gia đình bám trụ mưu sinh. 

Bên dưới, nước kênh đen nghịt, rác nổi lềnh bềnh. Mùa mưa đã thế, vào mùa khô, nỗi khổ sở về sinh hoạt càng tăng bởi mùi khó chịu bốc lên từ bùn, rác, xác lục bình...

"Nhà cửa dựng tạm bợ, cơi nới dần ra mặt kênh. Nhiều chỗ chật đến mức người đi lại phải né nhau. Mỗi lần mưa lớn hay triều cường, nước dâng lên đục ngầu, rác theo dòng trôi vào tận sàn nhà" - ông Đôn ám ảnh.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Cát, ngụ phường Nhiêu Lộc, cho biết rác nhiều đến mức xuất hiện cả nghề "móc bọc" trên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Nhiều người chèo xuồng xuôi ngược dòng kênh, lặn ngụp dưới nước vớt phế liệu, bịch ni-lông đem bán kiếm tiền trang trải cuộc sống. Dù mắc bệnh hô hấp, da liễu vì môi trường ô nhiễm nhưng nhiều người vẫn phải chịu đựng vì không có điều kiện chuyển đi nơi khác.

Hiện tại sống động

Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè dài gần 10 km, từng là tuyến giao thông thủy quan trọng trước đây của Sài Gòn - Gia Định. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh từ nửa sau thế kỷ XX đã biến nơi đây thành khu vực ô nhiễm nghiêm trọng.

Nhận thấy rõ điều đó, từ năm 1993, công tác di dời, giải tỏa và tái định cư với hơn 7.000 căn hộ, 50.000 người đã được TPHCM tiến hành. 

Năm 2003, thành phố triển khai dự án cải thiện vệ sinh môi trường kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Để thực hiện công trình này, nhiều nguồn lực được huy động, trong đó riêng vốn vay ODA của Ngân hàng Thế giới là 450 triệu USD.

Phát biểu tại lễ khánh thành công trình cải tạo, xây dựng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè (giai đoạn 1) và đường Trường Sa, Hoàng Sa ngày 18-8-2012, lãnh đạo UBND TPHCM đánh giá dự án này đã cải thiện đáng kể tình trạng ngập úng, ô nhiễm môi trường, góp phần bảo vệ sức khỏe, từng bước nâng cao điều kiện, môi trường sống cho 1,2 triệu dân. 

Lãnh đạo TPHCM đồng thời nhấn mạnh dự án kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè mang ý nghĩa chính trị, kinh tế, xã hội quan trọng, hướng tới xây dựng và phát triển thành phố toàn diện, bền vững.

Ông Đào Văn Đôn kể về quãng thời gian sống ven kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Gia đình ông thuộc diện di dời khi thành phố triển khai cải tạo dòng kênh này

Sau khi kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè được cải tạo, chỉnh trang, hai bên đường Hoàng Sa - Trường Sa bây giờ là màu xanh trải dài bởi hàng cây lớn tỏa bóng mát. Các bồn hoa, tiểu cảnh được chăm chút dọc vỉa hè; nhiều đoạn được bố trí máy tập thể dục, ghế đá..., đáp ứng nhu cầu người dân.

Mỗi chiều, không khí ven kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè trở nên nhộn nhịp khi từng tốp người mặc đồ thể thao ra luyện tập, trẻ em ríu rít chơi đùa trong công viên nhỏ. Có đoạn, nhiều người mang ghế ra ngồi ngắm dòng nước trôi lững lờ.

Đêm xuống, không gian rực rỡ mở ra dưới ánh đèn lung linh, hàng loạt quán ăn, quán cà phê, cửa hàng dịch vụ bên đường hoạt động nhộn nhịp. Tiếng nói cười xôn xao hòa cùng những luồng gió mát tạo nên nhịp sống sôi động đặc trưng của thành phố.

Công trình của lòng dân

Sự thay đổi ấy không chỉ mang ý nghĩa về hạ tầng hay mỹ quan đô thị. Với nhiều người dân, đây còn là "công trình lòng dân" - nơi chất lượng sống được cải thiện rõ rệt sau nhiều năm chờ đợi.

Ông Nguyễn Trung Nhân - sống gần cầu Hoàng Hoa Thám, phường Tân Định - cho biết mỗi lần đi dọc kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè vẫn có cảm giác như đang ở một nơi hoàn toàn khác. Trước đây, người dân ven kênh thường đóng kín cửa vì mùi hôi còn bây giờ, nhiều gia đình chọn ra bờ kênh đi bộ, tập thể dục, uống cà phê, hóng gió mỗi tối.

Người dân và du khách đến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè thư giãn mỗi ngày

"Tôi không thể nhận ra con kênh ngày xưa bởi bây giờ khác một trời một vực" - ông Nhân bày tỏ. Theo ông, giá trị nhà cửa trong khu vực này cũng tăng lên rất nhiều.

Cách đó không xa, ông Trần Văn Hòa vừa tập thể dục vừa cho biết bản thân sống ở TPHCM quá nửa đời người và chứng kiến gần như toàn bộ quá trình dòng kênh này đổi thay. Ông phấn khởi khi thành phố có thêm một không gian công cộng đúng nghĩa.

Trong khi đó, bà Lê Thị Hồng, chủ một quán nước gần cầu Lê Văn Sỹ, hào hứng bày tỏ việc kinh doanh chuyển biến rõ rệt sau khi cảnh quan khu vực được cải tạo. Bà đánh giá cảnh quan thay đổi kéo theo hoạt động buôn bán, dịch vụ phát triển hơn trước rất nhiều; người dân cũng nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh chung.

Với giới trẻ, Nhiêu Lộc - Thị Nghè còn là địa chỉ mang lại những giây phút lãng mạn, tổ chức hoạt động tập thể hoặc đem tới cảm hứng học tập. Ngồi nghỉ bên ghế đá ven đường Trường Sa, em Nguyễn Khánh Vy xác nhận: "Mỗi lần tới đây đi bộ hay ngồi uống cà phê ngắm dòng kênh, em thấy rất dễ chịu". 

(Còn tiếp)