Hơn 500 năm sau Leonardo da Vinci, tỷ lệ cơ thể của đàn ông Việt có còn khớp với "Người Vitruvius"?

Ngụ tại Gallerie dell'Accademia ở Venice là một bức hoạ nhỏ, chỉ to hơn tờ giấy A4 một chút với kích cỡ 34,4 × 24,5 cm, được vẽ bằng bút mực nâu trên giấy. Mực sẽ phai khi tiếp xúc với ánh nắng khiến nó hiếm khi được trưng bày, thế nhưng điều đó không kìm được cho sức lan tỏa mạnh mẽ của nội dung trên tờ giấy nhỏ. Bức vẽ đã hiện nguyên hình trên hàng triệu chiếc áo thun, được đúc thành đồng xu 1 Euro lưu hành khắp châu Âu, và xuất hiện trong vô số quảng cáo từ khắp các ngành nghề.

Tôi đang nói tới bức vẽ Người Vitruvius, hay Vitruvian Man, của thiên tài Leonardo da Vinci. Hình ảnh đã quá quen thuộc với đại chúng: một người đàn ông khỏa thân với hai tư thế chồng lên nhau, tay chân dang rộng, vừa vặn trong cả hình vuông lẫn hình tròn. Một tác phẩm mà sử gia nghệ thuật Carmen Bambach mô tả là "xứng đáng được xếp vào hàng các hình ảnh biểu tượng vĩ đại nhất của văn minh phương Tây".

Nhưng đằng sau sự nổi tiếng đó là một câu hỏi mang tính thời đại: ở thế kỷ 21, khi nhân trắc học và dữ liệu y khoa phát triển đến kinh ngạc, những tỷ lệ mà người cổ đại phác thảo 2.000 năm trước còn đúng đến đâu? Và nếu đúng với thanh niên sống dưới trời Âu, thì điều đó có nghĩa gì với người Việt Nam nói riêng và người Châu Á nói chung đang lớn lên trong thế kỷ này?

Hành trình đi tìm sự hoàn mỹ

Mọi hành trình đều có một bước chân khởi đầu, và cuộc viễn chinh tới tương lai của Người Vitruvius khởi nguồn từ thời La Mã. Marcus Vitruvius Pollio là kiến trúc sư và kỹ sư quân sự sống vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, viết nên công trình vĩ đại De Architectura, bộ sách kiến trúc duy nhất còn sót lại từ thời cổ đại. Những trang giấy thiên cổ mô tả về vật liệu xây dựng, về phương pháp kiến tạo một cụm dân cư với cơ ngơi khang trang và đường nước hiệu quả, về các cỗ máy chiến tranh trứ danh giúp người La Mã chinh phục các bề cõi. Cũng trong bộ sách này, Vitruvius còn ghi chép những quan sát về cơ thể người bằng con mắt của một kỹ sư đo đạc:

Kiến trúc sư Vitruvius ghi chép trong tác phẩm kiến trúc của mình rằng các số đo của người đàn ông trong tự nhiên được phân bố theo cách sau: 4 ngón tay bằng bề ngang lòng bàn tay, 4 lòng bàn tay bằng chiều dài bàn chân, 6 lòng bàn tay bằng một cẳng tay*, 4 cẳng tay bằng chiều cao một người, 4 cẳng tay bằng một sải bước, 24 lòng bàn tay bằng chiều cao một người và những số đo này được áp dụng trong các công trình của ông.

Nếu bạn dang rộng hai chân đủ để chiều cao hạ xuống 1/14 và giơ hai cánh tay lên đủ cao để các ngón tay duỗi thẳng chạm vào đường gióng ngang đỉnh đầu, bạn sẽ thấy rằng tâm điểm của các đầu chi dang rộng chính là rốn, và khoảng trống giữa hai chân sẽ tạo thành một tam giác đều."

*Trong trường hợp này, số đo “cubit” tạm dịch ra là “cẳng tay”, là chiều dài từ khuỷu tay cho tới đầu ngón tay dài nhất. Trong y học hiện đại, cẳng tay lại được dùng để chỉ phần từ khuỷu tay đến cổ tay, từ cổ tay trở đi được gọi là bàn tay.

Có một điểm quan trọng cần làm rõ ngay từ đầu: Vitruvius mô tả tỷ lệ tương đối, không phải chiều cao tuyệt đối của con người. Ông không đưa ra một con số cụ thể về chiều cao lý tưởng của cơ thể người, ông nhận định bộ phận của cơ thể quan hệ với nhau như thế nào với một hệ thống tỷ lệ thuần túy.

Ý tưởng của Vitruvius ngủ yên trong các bản thảo Latin suốt nhiều thế kỷ, cho đến khi được tái khám phá vào thế kỷ 15. Ấn tượng trước cái nhìn của tiền nhân, nhiều nghệ sĩ đã cố gắng dịch những mô tả đó thành hình ảnh. Theo sử sách, Francesco di Giorgio Martini, một kiến trúc sư người Siena, là người đầu tiên thử sức: ông phác thảo ba phiên bản trong thập niên 1470–1480. Nhưng bản vẽ của Martini thiếu chính xác: rốn không nằm đúng tâm vòng tròn như Vitruvius mô tả, và hình vuông lẫn hình tròn bị tách rời nhau thay vì lồng vào nhau.

Năm 1490, kiến trúc sư thân thiết với Leonardo là Giacomo Andrea cũng có bản vẽ riêng mình. Lần này, tác phẩm của vị kiến trúc sư có tiến triển: ông đẩy vòng tròn lên cao hơn hình vuông, đặt rốn vào đúng tâm, bẹn vào đúng tâm hình vuông. Nhưng bản vẽ của Andrea không được học giới biết đến mãi đến thập niên 1980, nó đã bị thất lạc trong lịch sử.

Leonardo da Vinci không xuất phát sớm, nhưng ông có lối đi riêng. Ông không sao chép lý thuyết từ bản thảo, mà thực ra có bằng chứng cho thấy khả năng đọc tiếng Latin của ông rất hạn chế, và chỉ có thể tiếp cận De Architectura qua trung gian. Thay vào đó, Leonardo tự đo đạc thực tế trên nhiều người mẫu, kết hợp quan sát giải phẫu với ảnh hưởng từ Leon Battista Alberti và hình học Euclid.

Cũng chính hình học Euclid mang đến chiều sâu triết học cho tác phẩm; hình tròn và hình vuông - hai hình căn bản nhất của Euclid - không phải là phép minh họa ngẫu nhiên. Hình tròn biểu trưng cho sự hoàn hảo và vô hạn, thế giới tâm linh và vũ trụ, trong khi đó hình vuông biểu trưng cho vật chất hữu hạn, trật tự của thế giới trần gian. Việc Leonardo đặt cơ thể người vừa vặn trong cả hai hình và lồng chúng vào nhau tương đương với một luận điểm triết học: con người là điểm giao thoa giữa trần gian và vũ trụ, là một tiểu vũ trụ mang trong mình những sự thật của tạo hóa.

Đó là lý do bức vẽ của Leonardo da Vinci tồn tại hơn 500 năm, trong khi những bản vẽ của Martini và Andrea chỉ là chú thích lịch sử.

Khoa học hiện đại kiểm chứng số đo của Người Vitruvius

Năm 2020, nhóm nghiên cứu do nhà toán học Diana Thomas tại Học viện Quân sự West Point dẫn đầu công bố một nghiên cứu trên tạp chí Journal of the American Medical Association (JAMA). Câu hỏi họ đặt ra đơn giản đến táo bạo: nếu Da Vinci sống ở thế kỷ 21 và có trong tay máy quét cơ thể 3D, ông sẽ vẽ gì?

Nhóm nghiên cứu khai thác cơ sở dữ liệu quét cơ thể của tân binh Không quân Mỹ, trong đó có 63.263 nam và 1.385 nữ với độ tuổi từ 17 đến 21, vốn được thu thập tại căn cứ Lackland Air Force Base trong giai đoạn 2011–2016 nhằm mục đích may đồng phục. Họ tính toán lại 7 tỷ lệ mà Leonardo da Vinci đã ghi chép, rồi đối chiếu với tỷ lệ trung bình thu được từ những dữ liệu cơ thể người hiện đại.

Kết quả gây bất ngờ: Hầu hết các tỷ lệ của nam giới hiện đại như chiều cao háng, chiều rộng vai và nhiều chỉ số khác đều nằm trong biên độ sai số 10% so với Người Vitruvius. Một người đàn ông vẽ bằng bút mực trên giấy ở Milan năm 1490, dựa trên vài chục người mẫu đo bằng tay, khớp với trung bình của 63.000 thanh niên Mỹ thế kỷ 21 đo bằng máy laser. Nhóm nghiên cứu kết luận: "Bất chấp sự khác biệt về mẫu số và phương pháp tính toán, tỷ lệ cơ thể lý tưởng của Da Vinci và tỷ lệ của con người hiện đại có sự tương đồng đáng kinh ngạc".

Nhưng trong số đó, có hai ngoại lệ đáng kể. Sải tay của người hiện đại chênh lệch khoảng 20% so với ước lượng của Leonardo, bởi lẽ người hiện đại có sải tay tương đối dài hơn, bên cạnh đó là chiều dài đùi chênh lệch khoảng 29%. Đây là những sai số không nhỏ, phản ánh sự khác biệt về dân số học giữa đàn ông vùng Tuscany thế kỷ 15 và tân binh Không quân Mỹ thế kỷ 21.

Tuy vậy, cũng phải nói thêm rằng Leonardo da Vinci không tổng hợp số liệu như một nhà thống kê, ông kết hợp quan sát thực tế với lý tưởng hóa, tích hợp triết lý vào từng tỷ lệ. Những con số trên tờ giấy vẽ phản ánh cả cái ông nhìn thấy lẫn cái ông tin là đúng.

Dù vậy, con số trung bình của nam tân binh trong nghiên cứu là 175,1 cm. và đây là chiều cao của người hiện đại, không phải "chiều cao lý tưởng của Vitruvius." Vitruvius chưa bao giờ đặt ra một con số tuyệt đối. Đó là điều khiến hệ thống tỷ lệ của ông trường tồn: nó không gắn với một chiều cao cụ thể, nó gắn với sự hài hòa của tỷ lệ cơ thể người.

Ape Index và câu chuyện của người Châu Á

Trong thể thao và y học, sải tay/chiều cao được gọi là Ape Index - chỉ số vượn, một cái tên xuất phát từ thực tế loài linh trưởng có sải tay lớn hơn chiều cao nhiều để chuyền cành một cách hiệu quả. Trên người, sau hàng triệu năm tiến hóa và đã học được cách đi thẳng bằng hai chân, tỷ lệ này xấp xỉ 1:1, với sải tay bằng chiều cao và đúng như cách Người Vitruvius thể hiện trên trang giấy. Ape Index = 1 là mức trung bình chuẩn của người trưởng thành khỏe mạnh.

Nam giới phương Tây hiện đại bám rất sát tỷ lệ đó: người Mỹ trung bình cao khoảng 176 cm, người Hà Lan khoảng 183 cm, và Ape Index của họ dao động gần 1:1. Nhưng nhìn sang Châu Á, câu chuyện lại rẽ sang một hướng thú vị khác.

Trong phần lớn lịch sử, nam giới Châu Á truyền thống có chiều cao trung bình 160–165 cm, thấp hơn đáng kể so với người châu Âu. Nhưng xét về tỷ lệ tương đối - tỷ lệ đầu trên thân, sải tay trên chiều cao, bàn tay trên chiều cao, thì chúng ta cũng tuân theo một quy luật tương đồng với phần còn lại của nhân loại. Điều đó có nghĩa là hệ thống của Vitruvius phù hợp với mọi nhóm người, bất kể chiều cao ra sao. Tỷ lệ số đo của Người Vitruvius là tỷ lệ của loài người, không phải của một chủng tộc hay vùng địa lý cụ thể.

Và trong 30 năm qua, bức tranh đó đang thay đổi nhanh chóng. Nhờ cải thiện dinh dưỡng và điều kiện sống, chiều cao trung bình của Châu Á tăng vượt bậc. Thanh niên Hàn Quốc hiện đạt trung bình khoảng 174-175 cm, nam giới miền Bắc Trung Quốc khoảng 175-176 cm, và thanh niên thành thị Việt Nam đang tiệm cận mốc 170-173 cm - một bước nhảy đáng kể so với thế hệ cha ông. Thế hệ Châu Á này đang tiến gần đến mô tả của kiến trúc sư Vitruvius, nhưng không phải chúng ta "đạt chuẩn phương Tây," mà đang chạm đến tiềm năng sinh học vốn có, bị kìm kẹp suốt nhiều thế kỷ bởi thiếu dinh dưỡng và điều kiện sống khắc nghiệt.

Tỷ lệ cổ đại trong thế giới hiện đại

Ape Index ngày nay là một chỉ số được theo dõi nghiêm túc trong thể thao. Michael Phelps vận động viên bơi lội người Mỹ với 23 huy chương vàng Olympic, có sải tay dài hơn chiều cao khoảng 7-10 cm, với Ape Index vào khoảng 1,04-1,05. Sải tay dài hơn giúp chàng vận động viên hơn người sau mỗi nhịp bơi, với "mái chèo" của Phelps quét một vùng nước rộng hơn. Lợi thế này, kết hợp với bàn chân lớn và khớp cổ chân linh hoạt đã tạo nên một cơ thể được thiết kế cho môn thể thao dưới nước đặc thù. Ape Index cao cũng có lợi trong bóng rổ, leo núi, boxing, hay bất kỳ môn thể thao nào đòi hỏi tầm với.

Mặt khác, trong y học, sải tay dài bất thường (hay tỷ lệ sải tay/chiều cao vượt 1,05) là một trong nhiều tiêu chí sàng lọc hội chứng Marfan, rối loạn mô liên kết di truyền có thể ảnh hưởng nguy hiểm đến tim mạch. Tuy sải tay dài chỉ là một trong nhiều yếu tố để chẩn đoán hội chứng Marfan, Michael Phelps vẫn được kiểm tra thường niên và kết quả cũng luôn âm tính. Cơ thể vận động viên này nằm trong biên độ biến thiên bình thường của người, chỉ là biến thiên theo hướng có lợi cho bơi lội.

Còn trong nghệ thuật kỹ thuật số và kỹ xảo điện ảnh, những tỷ lệ có nguồn gốc từ Vitruvius vẫn là "ngữ pháp" căn bản của nhân vật người: từ ngực đến đỉnh đầu bằng 1/4 chiều cao, bàn tay bằng 1/10 chiều cao, bàn chân bằng 1/7 chiều cao. Các nghệ sĩ trong ngành áp dụng những tỷ lệ này từ buổi sơ khai, bởi lẽ sự bất cân xứng rất dễ được nhận ra bằng mắt thường.

Hơn cả một thước đo

Sử gia nghệ thuật Ludwig Heinrich Heydenreich viết rằng Leonardo da Vinci coi cơ thể người là "cosmografia del minor mondo", nghĩa là "địa chí của tiểu vũ trụ". Ông tin cấu trúc cơ thể người là phép ẩn dụ cho sự vận hành của cả vũ trụ, bởi lẽ con người là điểm giao giữa vật chất hữu hạn và vũ trụ vô hạn.

Điều trớ trêu là bức vẽ trứ danh vốn là một ghi chú riêng tư trong sổ tay của Leonardo, không phải một tác phẩm nghệ thuật hoàn thiện dành cho tủ kính bảo tàng. Vậy mà danh tiếng của nó lan ra khắp chốn, và nổi tiếng đến mức … quên đi chính mình. Người Vitruvius được in trên áo thun, đúc thành đồng xu, dán trên bảng quảng cáo phòng gym, được sử dụng như một logo thương hiệu, giới học thuật nhận xét rằng sự thương mại hóa đó đã vô tình đẩy tác phẩm ra khỏi vương quốc nghệ thuật Phục hưng, công chúng hiện đại biết hình ảnh nhưng quên mất ý nghĩa.

Dữ liệu từ 63.000 tân binh Không quân Mỹ cho thấy Leonardo da Vinci đúng đến kinh ngạc về tỷ lệ cơ thể người, dù ông làm việc bằng tay, bằng mắt, bằng trực giác của một thiên tài thời Phục hưng. Thế hệ Châu Á đang lớn lên trong thế kỷ này, với chiều cao tăng vọt nhờ dinh dưỡng tốt hơn, không "chinh phục chuẩn phương Tây", họ đang chạm đến tiềm năng sinh học vốn luôn ở đó, chỉ chờ điều kiện để hiển lộ.

 Chuẩn mực của đàn ông ngày nay đa dạng hơn, phức tạp hơn, và không ai cần phải vừa vặn trong một hình vuông hay hình tròn cụ thể. Nhưng khát vọng mà Người Vitruvius đại diện, là tìm kiếm sự hài hòa, hiểu cơ thể mình là một phần của trật tự lớn hơn, vẫn là điều gì đó rất người. Và có lẽ đó mới là lý do thực sự khiến bức vẽ nhỏ bé đó vẫn trường tồn, sau hơn nửa thiên niên kỷ.