Hệ lụy kép khi trẻ bị lé mắt

Trẻ bị lé mắt đối mặt nguy cơ nhược thị có thể gây mất thị lực vĩnh viễn và dễ tạo mặc cảm trong cuộc sống.

Bé gái ở Đồng Nai sinh non, khám mắt định kỳ từ nhỏ nhưng không phát hiện bất thường. Nay bé 4 tuổi, một năm qua mắt ngày càng yếu, bác sĩ Bệnh viện Mắt VISI TP HCM chẩn đoán lé (lác) kèm viễn thị nhẹ và chỉ định phẫu thuật điều chỉnh cơ vận nhãn.

Một bé khác, ở TP HCM, xuất hiện dấu hiệu lệch mắt từ khoảng hai tuổi. Tình trạng ngày càng rõ khi trẻ lớn hơn, được xác định lé ngoài hai mắt và cũng được phẫu thuật.

BS.CK2 Trần Bá Kiền, Chủ tịch Hội đồng chuyên môn cấp cao Tập đoàn Y khoa VISI, cho biết nhiều phụ huynh chỉ nhận thấy mắt con lệch khi trẻ nhìn xa, mệt hoặc mất tập trung nên có tâm lý chờ đợi. Tuy nhiên, lé mắt ở trẻ không chỉ ảnh hưởng đến diện mạo.

"Khi hai mắt không thẳng hàng, quá trình phát triển thị giác hai mắt có thể bị gián đoạn, làm tăng nguy cơ nhược thị, nhất là khi não liên tục bỏ qua hình ảnh từ một mắt", bác sĩ nói.

Lé mắt là tình trạng hai mắt không cùng hướng về một mục tiêu. Một mắt có thể nhìn thẳng trong khi mắt còn lại lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới. Đây không phải bệnh truyền nhiễm và hoàn toàn không thể "lây" khi tiếp xúc, vui chơi hay học cùng. Tuy nhiên, sự khác biệt dễ nhận thấy trên khuôn mặt khiến nhiều trẻ đối mặt định kiến từ rất sớm.

Một nghiên cứu trên British Journal of Ophthalmology cho 118 trẻ từ 3 đến 12 tuổi xem ảnh khuôn mặt bình thường và khuôn mặt được chỉnh sửa mô phỏng mắt lé. Khi được hỏi muốn mời ai đến dự sinh nhật, nhóm trẻ từ khoảng 6 tuổi trở lên ít chọn khuôn mặt có mắt lé hơn. Dù chỉ là tình huống giả định, kết quả cho thấy ngoại hình đôi mắt có thể ảnh hưởng đến lựa chọn xã hội của trẻ.

Nghiên cứu khác trên 128 trẻ 5-6 tuổi ghi nhận 60,9% lượt chọn chia sẻ đồ chơi dành cho khuôn mặt có hai mắt thẳng, so với 39,1% ở khuôn mặt mô phỏng lé ngoài. Điều này cho thấy một số trẻ có thể bị đánh giá trước khi kịp thể hiện tính cách hay năng lực.

Theo bác sĩ Kiền, phản ứng của người lớn đôi khi vô tình làm định kiến nặng nề hơn. Nếu cha mẹ kéo con tránh xa một bạn bị lé, trẻ sẽ tiếp nhận thông điệp rằng sự khác biệt về ngoại hình là điều đáng sợ. Thực tế, điều truyền từ người lớn sang trẻ không phải bệnh lý, mà là thái độ kỳ thị.

Định kiến còn được củng cố bởi cách xây dựng nhân vật trên màn ảnh. Một nghiên cứu trên Pediatrics năm 2024 phân tích 125 phim hoạt hình của Disney, Pixar, DreamWorks và Studio Ghibli, ghi nhận 46 nhân vật có biểu hiện lé mắt trong 33 bộ phim. Khoảng 30% được xây dựng là kém thông minh, 35% vụng về, 24% đáng sợ và hơn một nửa hầu như không có lời thoại. Không có nhân vật chính nào bị lé mắt.

Nghiên cứu không kết luận việc xem phim khiến trẻ kỳ thị bạn bị lé. Tuy nhiên, việc lặp lại hình ảnh đôi mắt lệch gắn với nhân vật ngờ nghệch hoặc phản diện có thể khiến một tình trạng y khoa trở thành chi tiết gây cười, trong khi lé mắt không quyết định trí thông minh hay nhân cách của một con người.

Những tổn thương này không chỉ dừng ở việc bị trêu chọc. Một nghiên cứu năm 2023 trên 202 trẻ từ 8 đến 18 tuổi tại Ấn Độ cho thấy nhóm trẻ bị lé có mức tự trọng thấp hơn, cảm giác cô đơn và bất mãn xã hội cao hơn nhóm không mắc bệnh. Các em cũng thường tự ti về ngoại hình và có nguy cơ bị cô lập.

Nghiên cứu khác theo dõi 407 người từng bị lé mắt từ nhỏ và 407 người không mắc bệnh cho thấy tỷ lệ được chẩn đoán ít nhất một rối loạn tâm thần khi trưởng thành lần lượt là 41,3% và 30,7%. Riêng nhóm từng bị lé ngoài có nguy cơ được chẩn đoán rối loạn tâm thần cao hơn khoảng ba lần. Các tác giả lưu ý đây chỉ là mối liên quan, không chứng minh lé mắt trực tiếp gây rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, những bằng chứng này cho thấy người lớn không nên xem lé mắt đơn thuần là khiếm khuyết thẩm mỹ.

Bác sĩ khám mắt cho trẻ. Ảnh: Bệnh viện cung cấp

Theo bác sĩ Kiền, điều trị cần được cá thể hóa, không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật. Tùy nguyên nhân, loại lé, độ tuổi, thị lực và nguy cơ nhược thị, trẻ có thể được theo dõi, đeo kính, che mắt hoặc áp dụng phương pháp khác. Ngay cả sau khi trục mắt được cải thiện, trẻ vẫn cần tái khám để điều trị nhược thị hoặc tật khúc xạ nếu còn.

Điển hình, một nữ bệnh nhân 18 tuổi từng trải qua hai lần phẫu thuật lé nhưng mắt vẫn lệch, khiến em khép kín, ngại giao tiếp và bỏ lỡ nhiều cơ hội. Sau khi được đánh giá lại và phẫu thuật theo phương án phù hợp hơn, trục mắt của bệnh nhân cải thiện.

Cha mẹ nên đưa trẻ khám chuyên khoa mắt khi thấy một mắt lệch vào trong hoặc ra ngoài, dù chỉ xuất hiện từng lúc; trẻ thường xuyên nheo hoặc nhắm một mắt, nghiêng đầu khi nhìn, than nhìn đôi, hay va vấp hoặc có dấu hiệu thị lực hai mắt không đều. Những bức ảnh chụp gia đình ở nhiều thời điểm cũng có thể giúp phát hiện tình trạng mắt lệch.

Ngoài thị lực, phụ huynh cần lưu ý nếu trẻ né giao tiếp bằng mắt, ngại chụp ảnh, sợ đến trường, không muốn tham gia hoạt động tập thể, thường nói mình xấu hoặc không được bạn bè yêu quý. Buồn bã, thu mình kéo dài hoặc có lời nói, hành vi tự làm hại bản thân là những dấu hiệu cần được hỗ trợ chuyên môn sớm.

Theo chuyên gia, gia đình và nhà trường có thể giúp trẻ bằng những việc đơn giản như khẳng định lé mắt không lây, không dùng biệt danh chế giễu, can thiệp khi trẻ bị loại khỏi trò chơi và đánh giá trẻ qua cách cư xử thay vì ngoại hình. Điều trị y khoa giúp bảo vệ thị lực, còn sự tôn trọng và chấp nhận của những người xung quanh mới giúp trẻ lớn lên mà không mang theo mặc cảm về đôi mắt của mình.

Lê Phương