Hàng trăm ngọc động ở Phong Nha - Kẻ Bàng hình thành thế nào?

Quảng TrịChuyên gia cho biết, khi dòng nước thẩm thấu xuyên qua các tầng lớp đá vôi mang theo canxi carbonat tích tụ xung quanh hạt cát, sỏi hàng nghìn năm, tạo thành ngọc trong các hang động.

Thông tin được ông Lê Lưu Dũng, thành viên của Hiệp hội hang động Mỹ - người từng tham gia thám hiểm hang động gần 15 năm qua lý giải về việc xuất hiện hàng trăm viên ngọc động tại Phong Nha - Kẻ Bàng.

Từng thám hiểm các hang động ở Phong Nha - Kẻ Bàng, cũng như nhiều hang ở Quảng Trị cũ, Thanh Hóa, Thái Nguyên, Lạng Sơn, hay một số hang động ở bang Tennessee, Mỹ, ông Dũng cho biết cần nhiều điều kiện để hình thành ngọc động.

Đầu tiên, hang động cần có dòng nước thẩm thấu xuyên qua các tầng lớp đá vôi mang theo canxi carbonat tích tụ xung quanh các hạt cát nhỏ, hoặc các viên sỏi nhỏ, cũng có thể là mảnh vỡ của đá (gọi là nhân).

Trải qua hàng nghìn năm, các lớp canxi bao phủ càng dày xung quanh nhân và tạo nên những đường tròn đồng tâm. Ngọc động thường được hình thành trong các khu vực ở nền hang và nằm bên trong những hồ canxi nhỏ hay còn gọi là ruộng bậc thang (Rimstone). Các khu vực ruộng bậc thang này cho phép lượng nước chảy qua thường xuyên và tạo môi trường cho canxi và các khoáng chất khác kết tủa lắng đọng và bao phủ xung quanh nhân của ngọc động.

Dưới lực tác động của dòng nước chảy qua các ruộng bậc thang thì các viên ngọc động này sẽ lăn tròn tại chỗ, cọ xát vào nhau và tạo nên bề mặt rất mịn. Quá trình này cũng tạo nên hình dạng là những khối cầu hoặc hình quả trứng.

Ông Lê Lưu Dũng đang ghi chép khi thám hiểm hang động. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Sự hình thành ngọc động cũng tùy thuộc vào điều kiện địa hình của lòng hang, cũng như nguồn nước. Nguồn nước đi qua các vách đá sẽ thay đổi theo mùa mưa và mùa khô nên cũng sẽ ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhanh hay chậm của ngọc động.

Chuyên gia hang động cho hay, ở Việt Nam có rất nhiều hang động, tuy nhiên hiện tượng hình thành ngọc động là khá hiếm. Việc hình thành ngọc động còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như kết cấu hang động, nguồn nước, hệ thống các khoáng chất và tạp chất, kết cấu của nền hang cũng như yếu tố về nhiệt độ trong hang.

Sự hình thành của ngọc động khác với măng đá. Ngọc động được hình thành do các dòng chảy nhẹ của nguồn nước xuyên qua các vết nứt ở vách hang. Trong khi đó, măng đá được hình thành bởi sự nhỏ giọt của các mạch nước cố định tại một vị trí.

Theo ông Dũng, về cơ bản thì sự hình thành của ngọc động các hang động ở Phong Nha - Kẻ Bàng nói chung và hang Hùng nói riêng đều như nhau. Tuy nhiên, ở hang Hùng có ngọc động nhiều hơn và ở nhiều khu vực. Điều này chứng tỏ hang Hùng đáp ứng được điều kiện về nguồn nước, nền hang, nhiệt độ... để đảm bảo cho sự phát triển của ngọc động.

Hàng trăm ngọc động trong hang Hùng. Ảnh: Uy Jang Jong

Nói về giá trị của ngọc động, ông Dũng cho rằng đây không phải là một loài đá quý và không có giá trị về trang sức. Ngọc động thực chất chỉ là một loại thạch nhũ hang động, nhưng có hình thù độc đáo hơn và sự hình thành khác biệt hơn. Ngọc động chỉ đẹp khi ở trong môi trường hang động. Ở môi trường bên ngoài, ngọc động cũng chỉ là một viên đá. Vì vậy, việc giữ môi trường phát triển cho ngọc động ở bên trong hang động là rất cần thiết.

Hiện tại, hang Hùng, thuộc hệ thông hang Hung Thoòng được Công ty TNHH Jungle Boss khai thác du lịch mạo hiểm. Doanh nghiệp này đánh dấu lối đi cố định trong hang để du khách đi theo đúng khu vực quy định, những khu vực có nhiều ngọc động thì du khách sẽ được đứng từ xa để quan sát.

Ông Dũng lưu ý, các doanh nghiệp khai thác các sản phẩm du lịch khám phá hang động phải đưa ra những quy trình, quy định cụ thể để bảo vệ giá trị của di sản. Ví dụ khi đi khám phá hang động, cần hạn chế số lượng người đi đến các hang có chứa ngọc động. Cần đánh dấu các lối đi cố định tránh chạm đến các khu vực có ngọc động, nghiêm cấm các hành vi lấy ngọc động ra khỏi hang.

Ông Phạm Hồng Thái, Giám đốc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, cho biết để bảo vệ các hang động, UBND tỉnh ban hành quy chế quản lý di sản. Thường vụ Tỉnh ủy đã có chỉ thị tăng cường công tác bảo vệ các giá trị của di sản.

"Nếu ai vi phạm thì sẽ bị xử lý", ông nói, cho biết tất cả các sản phẩm du lịch sinh thái trong các tuyến của vườn điều có giám sát là kiểm lâm, lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách. Ngoài ra doanh nghiệp khai thác cũng có trách nhiệm phổ biến cho du khách trước khi đi vào về an toàn, quy chế quản lý di sản.

Đắc Thành