GS Phạm Minh Hạc: Bộ trưởng giữ trọn đạo thầy trò

Ngày 24.12.2009, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học kỷ niệm 100 năm sinh GS-TS luật sư Nguyễn Mạnh Tường (1909 – 1997) nguyên Phó hiệu trưởng nhà trường. Là một trong những cựu sinh viên, học trò cũ của GS-TS luật sư Nguyễn Mạnh Tường, GS Phạm Minh Hạc đến dự và phát biểu ý kiến trong phần thảo luận kỷ niệm về thầy dạy cũ ngắn gọn đã khiến những người dự hôm đó đều xúc động.

GS Phạm Minh Hạc viếng thầy Nguyễn Mạnh Tường (6.1997)

Ảnh: Nguyễn Tường Hưng

"Học trò aimable [đáng yêu]"

Năm 1954, Phạm Minh Hạc cùng nhiều bạn đồng môn (Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Khắc Phi, Trần Văn Bính, Nguyễn Hải Hà, Lê Gia Loãn…) là sinh viên thụ giáo thầy Nguyễn Mạnh Tường tại giảng đường Trường ĐH Sư phạm Hà Nội. Theo lời GS Phạm Minh Hạc, bẵng đi một thời gian, đến năm 1981, ông được báo thầy Tường sẽ đến gặp ông tại Viện Khoa học giáo dục. Ông thưa lại để ông tới nhà riêng nhưng thầy trả lời để tự đến cơ quan. Dù sao, Viện Khoa học giáo dục cũng là cơ quan công tác cuối cùng của GS Nguyễn Mạnh Tường trước khi nghỉ hưu (1970).

Người học trò năm nào nay đã đương chức Viện trưởng tiếp thầy giáo cũ và được lắng nghe tâm sự của một trí thức thông minh siêu việt đã đỗ 2 bằng tiến sĩ văn khoa và luật học khi mới 23 tuổi.

"Đời tôi có nhiều thứ không may nhưng có một số thứ rất quý, chắc anh rất hiểu đó là những tác phẩm của tôi", GS Nguyễn Mạnh Tường bày tỏ và cho biết: "Tôi có viết xong quyển Lí luận giáo dục châu Âu (thế kỉ XVI – XVII – XVIII). Hiện nay chưa có điều kiện xuất bản được, tôi sợ nó mất".

Lúc bấy giờ, Viện trưởng Phạm Minh Hạc thưa: "Nếu thầy giao cho con thì con sẵn sàng làm".

Bản thảo từ chiếc máy chữ kiểu cũ được chuyển đến, Viện trưởng Phạm Minh Hạc sau khi trao đổi ý kiến trong Đảng ủy cơ quan đã quyết định in roneo 200 bản lưu tại thư viện cơ quan.

Bẵng đi mấy năm sau, khi GS Phạm Minh Hạc đương chức Phó trưởng ban thường trực Ban Khoa giáo Trung ương, một hôm có điện thoại của thầy Nguyễn Mạnh Tường gọi tới: "Bây giờ có một nơi đồng ý xuất bản cho tôi nhưng tôi muốn mời thầy viết lời giới thiệu".

Nguyên do là Nhà xuất bản Khoa học xã hội biết đến bản thảo nên đã lên kế hoạch xuất bản Lí luận giáo dục châu Âu (thế kỉ XVI – XVII – XVIII)" (sau đó là cuốn Virgile và anh hùng ca La tinh). GS Phạm Minh Hạc nhận lời viết tựa cho sách. Một lần nữa GS Hạc đọc lại bản thảo cẩn thận từ đầu đến cuối. Xong ông đặt bút viết với ý tưởng nêu lên một mẫu hình con người mà nền giáo dục Việt Nam hướng tới theo tư tưởng của thời Phục Hưng: con người nhân nghĩa. Đây cũng là tư tưởng chủ đạo của cuốn sách.

Niềm vui tuổi già của GS-TS luật sư Nguyễn Mạnh Tường khi bản thảo được học trò Phạm Minh Hạc in roneo

ảnh: Tư liệu KMS

Ngày 1.6.1994, GS Phạm Minh Hạc viết: "Tôi làm một việc đơn giản là đọc lại tập sách (lần trước đọc vào năm 1986) để rút ra những điều bổ ích, xin trình bày ra đây cùng với vài suy nghĩ và cảm hứng của một nhà khoa học và cán bộ quản lý giáo dục. Tôi xin trình bày ra đây với bạn đọc để thực hiện công việc của thầy Nguyễn Mạnh Tường và nhà xuất bản giao cho tôi. Đối với tôi, đây là một vinh dự lớn và cũng là một công việc không ít khó khăn: một sinh viên cũ của thầy được viết những dòng này để bày tỏ một lần nữa lòng biết ơn sâu sắc tới GS Nguyễn Mạnh Tường.

Tận dụng cơ hội này, tôi xin cùng với các bạn đồng nghiệp, những nhà nghiên cứu lịch sử tư tưởng giáo dục, xin phép được nhiệt liệt chào mừng tác phẩm Lí luận giáo dục châu Âu, kính chúc giáo sư mạnh khoẻ, sống lâu, và chờ đón đọc các công trình giáo sư sắp công bố.

Sau một thời gian sách phát hành đến với bạn đọc, GS Nguyễn Mạnh Tường gọi điện cảm ơn người đề tựa và chia sẻ: "Một ông bạn thân của tôi đọc, khen quyển sách và bảo tôi: Tôi mừng cho ông có một người sinh viên xứng đáng viết lời tựa. Có thể coi anh này là học trò aimable [đáng yêu]".

Ôn lại kỷ niệm cũ, GS Phạm Minh Hạc chia sẻ: "Tôi nghĩ trong cuộc đời tôi cũng được một số người khen nhưng đấy là một lời khen mà tôi không bao giờ quên. Tôi tạm gọi là rất tự hào là mình được thầy giao việc có tín nhiệm".

Các tác phẩm của GS Nguyễn Mạnh Tường đã xuất bản

Ảnh: Nguyễn Tường Hưng

Mong muốn chưa thành hiện thực

Năm 1997 Nhà xuất bản Giáo dục đã cho tái bản Lí luận giáo dục châu Âu (thế kỉ XVI – XVII – XVIII)" và xuất bản thêm 2 bản thảo nghiên cứu văn học phương Tây của GS Nguyễn Mạnh Tường gồm Eschyle và bi kịch cổ đại Hy Lạp, Oresteia, bộ ba vở kịch cổ đại Hy Lạp.

"Ở nước ta mà, khoa học cũng rất buồn là ít người đọc. Quyển sách nghiêm túc như Lí luận giáo dục châu Âu (thế kỉ XVI – XVII – XVIII) mà hai nhà xuất bản in đều bán hết. Phải nói là bản thân nội dung quyển sách rất hay, rất sâu sắc", GS Phạm Minh Hạc bình luận.

Cuối cùng, ông trình bày ý kiến làm sao in được Toàn tập Nguyễn Mạnh Tường"như Nhà xuất bản Giáo dục (1997) đã in bộ 3 tập La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn do Hữu Ngọc - Nguyễn Đức Hiền sưu tập, biên soạn. Theo ông, đấy là di sản rất quý của nền khoa học nước ta. Tiếc rằng, sau gần 20 năm, hôm nay khi GS Phạm Minh Hạc đi xa, mong muốn của ông vẫn chưa thành hiện thực.