GS Lê Anh Vinh: Đừng cố đưa Toán thực tế vào đề thi

Tốt nghiệp tiến sĩ Toán tại Đại học Harvard, là giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2020, ông Lê Anh Vinh, 43 tuổi, hiện là Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Trong vai trò là chủ biên sách giáo khoa Toán tiểu học, bộ Kết nối tri thức và cuộc sống, ông Vinh chia sẻ về dạy, học Toán ở phổ thông hiện nay.

GS Lê Anh Vinh. Ảnh: FB nhân vật

- Nhiều chuyên gia nhìn nhận đa số học sinh lơ mơ về những nhu cầu thực tế liên quan đến Toán, như đầu tư tài chính. Ông nghĩ sao?

- Tôi nghĩ nhận định này chính xác, và cũng không phải câu chuyện mới.

Ở bậc tiểu học, phần lớn những kiến thức, nội dung toán xuất phát từ những câu hỏi, vấn đề xung quanh cuộc sống của trẻ. Nhưng thực tế, nhiều học sinh lại sớm cảm thấy Toán là một thế giới riêng, nằm ngoài trải nghiệm sống của mình. Khi lên THCS và THPT, mức độ trừu tượng tăng dần, khoảng cách ấy càng lớn hơn.

Ví dụ, trong chương trình phổ thông, lãi đơn được đưa vào khi dạy về tỷ số phần trăm, còn lãi kép ở bài về hàm mũ. Nếu chỉ yêu cầu học sinh thay số vào công thức để ra đáp án, thì đó chỉ là một bài toán kỹ thuật. Còn nếu giúp các em hiểu vì sao lãi suất tồn tại, lãi phản ánh điều gì trong quan hệ giữa tiền bạc, thời gian, rủi ro và quyết định tài chính, thì Toán mới thật sự trở thành công cụ để giúp các em hiểu đời sống.

Ngay cả ở đại học, trong một số chương trình đào tạo, sinh viên vẫn học các môn Toán cao cấp, nặng về kỹ thuật tính toán, công thức và mô hình, chứ chưa phải là công cụ để hiểu các vấn đề thực của chuyên ngành. Điều đó khiến môn Toán càng trở nên nặng nề và xa lạ.

- Theo ông, đâu là "điểm nghẽn" lớn nhất khiến môn Toán ở phổ thông khô cứng như vậy?

- Tôi cho rằng đó là quá ưu tiên kết quả. Học sinh được đánh giá chủ yếu qua việc làm đúng hay sai, nhanh hay chậm. Điều này vô tình tạo ra một chuẩn mực: làm nhanh, ra đáp số đúng là giỏi. Trong khi điều quan trọng hơn không chỉ là kết quả cuối cùng, mà là quá trình tư duy.

Mục tiêu của dạy Toán không nên dừng ở việc học sinh "làm được bài", mà phải là "hiểu được và dùng được". Khi mục tiêu bị thu hẹp vào đáp án đúng, cả giáo viên và học sinh đều có xu hướng bỏ qua những bước tư duy trung gian để đi thật nhanh đến kết quả. Các em có thể giải đúng một dạng bài quen thuộc, nhưng không hiểu bản chất, không chuyển hóa được sang các bài toán khác, chứ chưa nói đến ứng dụng vào đời sống.

- Những bất cập này vốn được chỉ ra từ lâu nhưng sao vẫn tồn tại dai dẳng?

- Tôi nghĩ rằng đây là kết quả của một "vòng tròn khép kín" giữa dạy học và kiểm tra, đánh giá.

Hãy thử hình dung hai hướng tiếp cận trong dạy và học Toán. Một là dạy học sinh ghi nhớ công thức, quy trình và kỹ thuật giải. Hai là đi từ bản chất: giúp học sinh hiểu khái niệm, lý do xuất hiện của công cụ toán học và bối cảnh sử dụng nó.

Ví dụ với bảng cửu chương, cách dễ nhất là yêu cầu học thuộc lòng. Nhưng cũng có cách bắt đầu với việc hiểu phép nhân thực chất là gì, vì sao cần phép nhân, rồi cho các em trải nghiệm qua nhiều tình huống cụ thể, qua trò chơi, hoạt động...

Nếu mục tiêu là để thành thạo phép nhân càng sớm càng tốt thì chúng ta sẽ chọn cách thứ nhất, nhưng nếu để giúp học sinh yêu thích và hứng thú với việc học, hình thành tư duy và có khả năng "dùng được" Toán về lâu dài thì cách thứ hai sẽ phù hợp hơn.

Tuy nhiên, nhiều giáo viên buộc phải chọn cách thứ nhất vì thời gian có hạn, sĩ số lớp học đông, và đặc biệt là áp lực thi cử. Khi đề thi chủ yếu kiểm tra tốc độ, kỹ thuật và khả năng xử lý các dạng bài quen thuộc, giáo viên rất khó dành nhiều thời gian cho việc khám phá bản chất hay ứng dụng thực tế. Dần dần, học sinh quen với việc học theo mẫu, còn đề thi lại tiếp tục được thiết kế để đánh giá chính kiểu học đó.

Điều này tạo thành một vòng lặp: cách dạy tạo ra cách học, cách học lại củng cố cách ra đề, và cách ra đề tiếp tục quay ngược trở lại chi phối cách dạy. Sau một thời gian, hệ thống đạt tới một trạng thái "cân bằng" mà không ai muốn hoặc dám phá vỡ.

Ngay cả những giáo viên muốn đổi mới, muốn dạy Toán gắn với tư duy và thực tiễn hơn, họ sẽ đối mặt với rủi ro là học sinh không đạt kết quả tốt trong các kỳ thi hiện tại.

Ông Vinh trong buổi tập huấn của Viện Khoa học giáo dục Việt Nam về tư duy phát triển trong học tập tại trường THCS Võ Nguyên Giáp, tỉnh Điện Biên. Ảnh: Nhân vật cung cấp

- Gần đây nhiều nơi nhen nhóm ra đề thi Toán với chất liệu thực tế, nhưng bị cho là khiên cưỡng. Ông định nghĩa thế nào về một bài Toán thực tế?

- Trước hết, cần hiểu đúng thế nào là một bài toán thực tế. Nó phải bắt đầu từ một vấn đề có thật, được mô hình hóa bằng ngôn ngữ Toán học, giải quyết bằng công cụ Toán học, rồi quay trở lại kiểm chứng xem kết quả có hợp lý trong bối cảnh ban đầu hay không.

Vì vậy, Toán thực tế trước hết phải là một hoạt động trong quá trình dạy và học. Thầy và trò có thời gian quan sát vấn đề, thảo luận các giả định, thử nhiều cách mô hình hóa, sai rồi sửa, từ đó hiểu được sức mạnh thật sự của Toán học.

Trong đề thi, ta vẫn có thể có những bài toán hay, đẹp và có ý nghĩa ứng dụng. Nhưng cái hay không nằm ở việc gắn thêm một câu chuyện đời sống cho có vẻ thực tế. Một bài toán tốt cần có mô hình rõ ràng, cách hỏi tinh tế, lời giải sáng sủa, không mẹo mực.

Nếu trong quá trình học, học sinh không được trải nghiệm Toán thực tế đúng nghĩa, thì việc đưa một vài bài "thực tế hóa" vào đề thi khó có thể tạo ra thay đổi thực chất. Trong áp lực phòng thi, học sinh sẽ chỉ tìm cách "bóc vỏ thực tế" thật nhanh để đưa bài toán về dạng thuần túy quen thuộc với công thức mẫu.

Hiểu và ứng dụng Toán trong đời sống là một năng lực được hình thành lâu dài qua hoạt động học tập, chứ việc thay đổi một vài bài toán trắc nghiệm trong 90 phút của một đề thi là chưa đủ.

- Nếu không đặt trọng tâm vào đề thi, việc dạy Toán thực tế theo ông nên như thế nào?

Khi viết sách giáo khoa Toán tiểu học bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, chúng tôi cố gắng không đi theo cách dạy: giới thiệu kiến thức toán học trước, sau đó mới đưa thêm các bài toán "có bối cảnh" để minh họa. Cách làm ấy dễ khiến thực tế chỉ trở thành phần phụ, còn bản chất của bài học vẫn là học công thức rồi áp dụng.

Tinh thần của bộ sách là đi theo chiều ngược lại: xuất phát từ một tình huống có ý nghĩa trong đời sống, giúp học sinh quan sát và hiểu tình huống, phát hiện vấn đề cần giải quyết, chuyển vấn đề đó thành bài hoặc mô hình toán học, tìm lời giải bằng công cụ toán học, rồi quay lại xem kết quả có hợp lý hay không.

Như vậy, học sinh thấy kiến thức Toán học không xuất hiện một cách áp đặt, mà nảy sinh từ nhu cầu giải quyết vấn đề. Các em hiểu vì sao cần phép nhân để đếm nhanh hơn, vì sao cần đo lường để so sánh chính xác hơn, hay vì sao cần biểu đồ để nhìn dữ liệu rõ hơn.

Ở các cấp học cao hơn, học sinh cũng cần hiểu vì sao cần hàm số để dự báo xu hướng, cần xác suất để đánh giá rủi ro, cần thống kê để phân tích dữ liệu, hay cần tối ưu hóa để lựa chọn phương án hiệu quả nhất.

Quan trọng hơn, học sinh học cả quá trình tư duy, giúp Toán không còn là những công thức rời rạc, mà là một cách để hiểu và xử lý các vấn đề trong thế giới xung quanh.

Ông Vinh nói chuyện với học sinh trường Tiểu học Times School về cuốn truyện "Chú Robot tưởng mình là người", trong ngày hội Khoa học của trường, tháng 4/2026. Ảnh: FB nhân vật

- Để dạy Toán gắn với thực tế không chỉ nằm trong chương trình hay sách giáo khoa, theo ông cần thay đổi những gì?

- Giáo viên đang chịu áp lực từ nhiều thứ, đặc biệt là thi cử và thời gian. Để dạy một bài Toán thực tế đúng nghĩa mất công hơn nhiều so với việc đưa công thức, làm vài ví dụ mẫu rồi luyện bài tập.

Nhiều thầy cô rất giỏi và luôn mong muốn đổi mới, nhưng sự thay đổi ấy không thể chỉ dựa vào nỗ lực cá nhân. Nó cần một hệ thống đồng bộ, từ chương trình, học liệu đến kiểm tra đánh giá. Khi triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Việt Nam đã từng bước có giải pháp mang tính tổng thể và ghi nhận chuyển biến tích cực trong việc này.

Tôi cho rằng giáo viên cần được hỗ trợ nhiều hơn. Sách giáo viên là tài liệu quan trọng, giúp thầy cô hiểu bài học nên được tổ chức thế nào với những ví dụ chi tiết. Ở nhiều nước, chúng được đầu tư rất kỹ, thậm chí phụ huynh có thể sử dụng để đồng hành với con. Chúng ta cần coi sách giáo viên, sách bài tập là một cấu phần của sách giáo khoa, để đầu tư chất lượng một cách tương xứng.

Bên cạnh đó, nhiều người vẫn chưa thật sự tin rằng học sinh có thể học Toán theo cách chậm hơn, hiểu sâu hơn mà cuối cùng vẫn học tốt. Muốn thay đổi điều này, trước hết phải giúp học sinh thấy Toán có ý nghĩa ngay từ những cấp học đầu tiên, từ đó động lực học sẽ khác hoàn toàn.

Cuối cùng, tôi nghĩ việc dạy Toán cũng phải thay đổi để phù hợp hơn với xã hội hiện nay. Trước đây, thi cử, đặc biệt là kỳ thi đại học, tạo ra áp lực rất lớn. Môn Toán với vị thế đặc biệt gần như mặc nhiên được coi là quan trọng. Vì vậy, dù cách dạy còn nặng lý thuyết, bài tập thiên về kỹ thuật hoặc quá khó, học sinh vẫn buộc phải học.

Nhưng bây giờ, nếu việc học Toán không đủ hấp dẫn, không cho thấy ý nghĩa và ích lợi thực sự, học sinh sẽ chỉ học ở mức tối thiểu để đáp ứng yêu cầu. Sự thay đổi của xã hội sẽ buộc môn Toán phải thay đổi: từ một môn học gắn với áp lực thi cử, sang một môn học giúp học sinh hiểu thế giới, tư duy tốt hơn và ra quyết định tốt hơn.

Thanh Hằng