Giữ rừng thời công nghệ: Những bóng hồng Katien

Người Châu Mạ có cách đặt tên rất riêng, con trai bắt đầu bằng chữ K', con gái bắt đầu bằng Ka. Sử dụng lại từ Cát Tiên nhưng đổi theo cách gọi của người Châu Mạ, "Katien" được ghép giữa "Ka" và "Tiên", gợi nhắc về câu chuyện tiên nữ hạ giới trong truyền thuyết, để đặt cho tuyến du lịch rừng đặc biệt, gắn với bảo tồn thiên nhiên trong Vườn quốc gia Cát Tiên. 

Đội ngũ vận hành không chỉ là kiểm lâm hay những người làm du lịch chuyên nghiệp, mà còn có những cô gái của đại ngàn. Họ lặng lẽ kết nối cộng đồng, gây dựng niềm tin, trao cho người bản địa sinh kế mới, giúp cộng đồng từng sống nhờ rừng trở thành người giữ rừng.

Anetta hướng dẫn du khách rà bẫy thú trong tuyến du lịch “Tuần tra cùng kiểm lâm Cát Tiên”

Ảnh: Lam Phong

Mươi Đòng của buôn làng

Ở làng Tà Lài (xã Tà Lài, TP.Đồng Nai), Ka Hương được trẻ con Châu Mạ và S'tiêng trìu mến gọi là Mươi Đòng - "mẹ cả". Ở tuổi 30, Ka Hương không chỉ là người phục dựng cồng chiêng, bảo tồn kỹ thuật dệt thổ cẩm, dạy tiếng Anh miễn phí cho buôn làng, quảng bá văn hóa Châu Mạ, mà còn là cầu nối giúp mô hình Katien safari bén rễ ở Tà Lài.

Sinh ra và lớn lên cùng rừng, Ka Hương học được cách nhận biết rau rừng, dấu chân thú, phân biệt mùi của sóc, nai, vượn và cả mùi ông cọp - thứ ký ức đến nay Ka Hương vẫn còn rùng mình khi nhớ lại độ ngái và gây nồng không lẫn vào đâu được. Ví rừng như ngôi nhà của mình, Ka Hương hiểu rằng muốn giữ được rừng, phải để buôn làng thấy tương lai từ cánh rừng ấy.

Nhưng thực trạng lại khác, Ka Hương tâm sự: "Từ khi người Châu Mạ về khu tái định cư, cả làng theo nghề nông, trồng lúa, quỹ đất không nở thêm, người ngày một đông, được mùa thì mất giá, được giá lại mất mùa. Nhiều phụ huynh chỉ biết đọc và ký cái tên của mình, nhà có 3 - 4 mặt con, đến mùa tựu trường là cơ cực trăm bề".

Anetta (trái) hướng dẫn Ka Mùi làm món ăn phục vụ khách ở Katien safari

Ảnh: Lam Phong

Từng sống với rừng, rồi tách khỏi rừng, nhưng khi gặp khó, rừng là hướng để quay về. Thực trạng ấy đến lúc cần thay đổi. Như một nhân duyên, Ka Hương gặp ông Nguyễn Châu Á - nhà sáng lập Oxalis chuyên tổ chức du lịch mạo hiểm, và được mời ra Tân Hóa, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị) để chứng kiến mô hình du lịch cộng đồng đưa địa phương này trở thành làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2023. Chuyến đi giúp Ka Hương có được so sánh: "Buôn làng nơi tôi sống mọi người có tri thức bản địa về rừng, có nghệ thuật dệt thổ cẩm, có đội cồng chiêng, có nhạc cụ truyền thống… chỉ là chưa biết cách chuyển lợi thế thành sinh kế".

Khi mô hình Katien safari được thành lập tại Vườn quốc gia Cát Tiên, đây là cơ hội để Ka Hương sử dụng uy tín của mình với buôn làng, trở thành người kết nối những thanh niên vốn quen nương rẫy, phu hồ, hay vào rừng mưu sinh, những phụ nữ buôn làng chỉ quanh quẩn bếp núc… tham gia vào đội hình Katien safari làm các dịch vụ du lịch khám phá rừng Cát Tiên.

12 cư dân Tà Lài được tuyển lựa từ các lớp học tiếng Anh miễn phí mà Ka Hương đang giảng dạy ở buôn làng, từ đội cồng chiêng cũng do Ka Hương khôi phục lại… làm những công việc lần đầu trong đời như: đồng hành cùng du khách vào rừng, kể về rừng, đi rà phá bẫy thú, giới thiệu về động vật hoang dã, nấu những món ăn thân thuộc của người Mạ… 

Sự phối hợp giữa Katien safari và Ka Hương đã mang lại những thành quả bước đầu. Một đội hình tinh gọn gồm 12 thành viên người Châu Mạ tham gia trực tiếp vào mỗi hành trình khám phá rừng xanh, với kỳ vọng Tà Lài không xa sẽ là một Tân Hóa (Kim Phú) thứ hai, đưa du lịch thám hiểm rừng vào bản đồ du lịch mạo hiểm mang đẳng cấp thế giới.

Ka Hương - Mươi Đòng đang giờ lên lớp tiếng Anh cho trẻ em Tà Lài

Ảnh: TL Ka Hương

Từ Sơn Đoòng đến đại ngàn Cát Tiên

Nếu Ka Hương là người mở cánh cửa với buôn làng thì Anetta là người trực tiếp vận hành để cánh cửa ấy không khép lại. Cô gái Ê Đê nhỏ bé nhưng đã có kỷ lục hơn 120 lần dẫn các đoàn khách chinh phục Sơn Đoòng, tham gia nhiều giải marathon và chạy địa hình. Sự phi thường ấy cũng là nguyên cớ để điều chuyển Anetta đến với Cát Tiên, đối mặt thử thách lớn nhất không phải những cung đường nóng ẩm hay đêm ngủ giữa rừng già, mà là xây dựng đội ngũ người bản địa chưa ai biết đến du lịch thông thường chứ đừng nói là du lịch mạo hiểm, thám hiểm.

Anetta cùng đội ngũ người Châu Mạ khuân vác, dẫn đường ở cánh đồng Tà Lài

ẢNH: LAM PHONG

Nhờ kết nối của Ka Hương, Anetta tiếp cận những người Châu Mạ đầu tiên. Cô gái Ê Đê nhớ lại: "Mọi người dè dặt lắm, các chị em sợ bản thân chỉ quen nấu cơm nhà, không đủ khả năng phục vụ khách. Cánh đàn ông ngại chuyện đưa khách đi rừng, dẫn đoàn hay giao tiếp với người lạ. Tôi phải lựa lời, và chọn cách làm cùng họ". Những chuyến đầu, Anetta trực tiếp hướng dẫn chế biến từng món ăn, điều chỉnh khẩu vị, nhất là động viên mọi người. Sự kiên nhẫn ấy giúp nỗi sợ dần biến mất, nhường chỗ cho sự tự tin.

Sinh ra và lớn lên ở Tây nguyên, Anetta hiểu văn hóa cộng đồng và biết cách xây dựng niềm tin bằng những điều rất nhỏ: trả công đúng hẹn, phân chia việc công bằng... Đội hình Katien safari phát triển vững chắc, ưu tiên chất lượng và sự gắn bó lâu dài hơn là mở rộng ồ ạt. Điều khiến Anetta tâm đắc không phải những lời khen của du khách, mà là sự thay đổi trong nhận thức người dân. Khi những chị em từng ngại nấu ăn nay háo hức học món mới, khi những đội ngũ khuân vác người Mạ tự tin dẫn khách xuyên rừng, Anetta nhận ra rằng mô hình đã đi đúng hướng.

Anetta (bìa trái) cùng đội hình trong đó có 12 thành viên người Châu Mạ ở Katien safari

Ảnh: TL Anetta

Cuối mỗi hành trình khám phá rừng cùng Katien safari, lữ khách được bố trí một bữa ăn trong gia đình người Mạ ở làng Tà Lài. Bên mâm cơm đầy ắp những món ngon dân dã, Ka Mùi - một học trò năng động trong lớp tiếng Anh của Ka Hương, một đầu bếp cần mẫn ở Katien safari - run run nói trong vui mừng: "Đồ ăn này nấu theo kiểu người Mạ, trước giờ chỉ nấu cho chồng con chứ chưa nấu cho khách lạ ăn bao giờ".

Giữa đại ngàn Cát Tiên, Ka Hương và Anetta theo những vai trò khác nhau nhưng cùng mục tiêu. Một người xây dựng niềm tin từ buôn làng, một người biến niềm tin ấy thành mô hình vận hành hiệu quả. Công việc thầm lặng của những bóng hồng Katien đang chứng minh rằng bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ rừng còn đến từ lòng tin, sự đồng hành và cơ hội để người dân địa phương viết nên tương lai của buôn làng, và cho cả mảng xanh Cát Tiên quý giá của đất nước. (còn tiếp)