Gặp nhà văn từng xuống đường vì Việt Nam

Nhà văn nổi tiếng nhất Mexico hiện nay

Tại Đại học Văn hóa Hà Nội, một cuộc gặp gỡ diễn ra trong khuôn khổ Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026, đã đưa nhà văn Mexico được biết đến nhiều nhất hiện nay - Juan Villoro - đến gần hơn với bạn đọc Việt Nam.

Đây là lần đầu Villoro đến Việt Nam, một chuyến đi mà ông gọi là “giấc mơ từ thuở nhỏ”. Khi còn trẻ, trong những năm 1970, ông tham gia các cuộc biểu tình tại Mexico để ủng hộ Việt Nam và phản đối chiến tranh.

Juan Villoro là nhà văn vững chân trong nhiều lãnh địa. Ông đã xuất bản hơn 30 tác phẩm, trải rộng từ tiểu thuyết, truyện ngắn, tiểu luận đến báo chí và kịch nghệ. Ông cũng là dịch giả và biên tập viên, người di chuyển liên tục giữa các hình thức viết. Sự nghiệp của ông gắn với 16 giải thưởng văn học lớn của Tây Ban Nha, trong đó có giải Herralde và giải Báo chí Quốc tế Nhà vua Tây Ban Nha.

Juan Villoro đã xuất bản hơn 30 cuốn sách, tác phẩm của ông được dịch ra hơn 15 ngôn ngữ. Tại Việt Nam, Nhã Nam đã xuất bản tác phẩm best seller mang tên "Cuốn sách hoang dã" của ông.

Theo Đại sứ Mexico tại Việt Nam Alejandro Negrin Munoz, Villoro là “một trong những nhà văn nổi tiếng nhất” và theo đánh giá cá nhân ông “là nhà văn Mexico xuất sắc nhất hiện nay”. Việc một tên tuổi như vậy xuất hiện tại Việt Nam được xem là dấu mốc đặc biệt, nhất là trong bối cảnh văn học Mỹ Latinh vẫn chưa được dịch và phổ biến rộng rãi.

Khi chia sẻ về quan niệm sáng tác, Villoro nói rằng ông không tách biệt hư cấu và phi hư cấu. Ông xem báo chí như một “trường học” của văn chương, ở đó nhà văn học cách tạo dựng niềm tin thông qua chi tiết thực. Dẫn lại quan điểm của Gabriel García Márquez, ông nhấn mạnh rằng những sự thật cụ thể chính là nền tảng để câu chuyện có sức thuyết phục.

Villoro nhấn mạnh ông đến từ Mexico, một trong những quốc gia nguy hiểm nhất đối với nhà báo do bối cảnh buôn bán ma túy và tội phạm có tổ chức. Ông từng nhận tin nhắn đe dọa, bị theo dõi, chịu áp lực từ nhiều phía. Dù vậy, Villoro vẫn cho rằng trải nghiệm của mình “không là gì” so với những đồng nghiệp đã mất mạng trong quá trình tác nghiệp.

Những trải nghiệm này góp phần định hình một giọng văn không tách rời hiện thực. Với Villoro, văn học là cách đọc lại đời sống, thậm chí là tra vấn nó.

Văn học trong kỷ nguyên AI

Trong cuộc trò chuyện với sinh viên Hà Nội, Villoro thừa nhận AI là công cụ hữu ích, nhưng ông cũng cảnh báo về “sự lặp lại của bản thân” mà các thuật toán tạo ra. Khi mọi gợi ý đều dựa trên những gì người dùng đã thích, thế giới thông tin trở nên khép kín, lặp lại và dễ dẫn đến dạng kiểm soát vô hình.

Đối lập với điều đó, ông nhìn văn hóa như vùng đất của những điều chưa biết, nó khiến con người buộc phải bước ra khỏi vùng an toàn của mình. Theo Villoro, văn học không chỉ phản ánh thế giới hiện có mà còn mở ra những khả năng chưa tồn tại.

Nhà văn Villoro chia sẻ: "Tôi rất vui khi được ở Việt Nam, đây là lần đầu tôi đến đây. Đây là đất nước mà tôi đã luôn mơ ước được ghé thăm".

Ông kể lại một trải nghiệm phổ biến về việc con người thường phải vượt qua mã CAPTCHA để chứng minh “tôi không phải là robot”. “Thật vô lý khi chính hệ thống máy móc lại đóng vai trò xác nhận con người. Rõ ràng ranh giới giữa con người và công nghệ đang trở nên rất mong manh”, ông nói.

Điểm khác biệt cốt lõi, ông nhấn mạnh nằm ở cảm xúc. Máy móc có thể xử lý thông tin, nhưng con người sống bằng trực giác, bằng những quyết định không hoàn toàn lý trí. Văn học là nơi những yếu tố này được giữ lại. “Văn học mang tính sống còn đối với loài người”, ông nhận định.

Villoro không phải là người đến với văn chương từ sớm. Ông thừa nhận rằng cho đến năm 15 tuổi, sách với ông gần như không có ý nghĩa. Bước ngoặt xảy ra khi ông đọc một cuốn tiểu thuyết kể về một cậu bé có hoàn cảnh giống mình, bố mẹ ly hôn, hoang mang trước tương lai. Trải nghiệm ấy khiến ông nhận ra văn học có thể chạm trực tiếp vào đời sống.

Từ đó ông bắt đầu viết, với một niềm tin rằng bất cứ trải nghiệm nào cũng có thể trở thành chất liệu văn học. Sự tò mò trở thành yếu tố quan trọng nhất. Theo ông, nhà văn là người không bao giờ coi điều gì là hiển nhiên, bởi anh ta luôn tìm thấy điều bất ngờ trong những không gian nhỏ nhất.

Quan điểm này hiện rõ trong cách ông xây dựng tác phẩm. Khi các sự kiện rời rạc không đủ để tạo thành câu chuyện, ông sử dụng trí tưởng tượng để kết nối chúng, tạo ra một ý nghĩa mới.